وبلاگ حقوقی

مرد برای ازدواج مجدد از نوع دائم و ثبت آن به اجازه همسر اول خود احتیاج دارد و در صورت انجام ندادن این کار ، او مطابق با ماده ۴۹ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ مرتکب جرم شده و مجازات آن جزای نقدی درجه ۵ یا حبس تعزیری درجه ۷ است . زوجه در صورت اثبات ازدواج مجدد همسرش می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق کند ، البته باید توجه داشته باشیم اگر ازدواج مجدد مرد ناشی از امتناع زوجه در ایفای وظایف زناشویی باشد ، این اقدام از مصادیق شروط ضمن عقد و ایجاد حق تقاضای طلاق نیست .

 اما در مورد ازدواج موقت یا صیغه این موارد مصداقی ندارد و ازدواج موقت بدون اجازه همسر اول جرم نیست . در ازدواج مجدد مرد اعم از عقد دائم یا موقت باید شرایط قانونی رعایت شود اگر مرد شرایط قانونی را رعایت نکند ، زن می‌تواند با توجه به موارد ضمن عقد اقدام قانونی انجام دهد یعنی اگر مرد شرط ضمن عقد را امضا کرده باشد و همسر دیگری اختیار کند حتی به عقد موقت و زن این امر را در دادگاه به اثبات برساند حق طلاق خواهد داشت یا اینکه به واسطه عسر و حرج خواهد توانست از شوهرش طلاق بگیرد .

یکی از موارد مهم و مورد اختلاف در ارتباط با نکاح موقت شفاهی این است که این نوع عقد ، چه آثاری به دنبال دارد ؟

 این سوال معمولا از جانب خانم هایی پرسیده می شود که با عقد موقت لفظی به زوجیت مردی در آمده اند و حال قصد دارند بدانند که آیا نکاح موقت شفاهی نیز مانند صیغه غیر شفاهی یا کتبی که ثبت شده ، آثار قانونی دارد ؟ به عبارت دیگر ، در صورتی که عقد موقت شفاهی بوده باشد ، زوجه از چه حقوق قانونی برخوردار خواهد بود ؟ یا اینکه آقایان سوال کنند که آیا نکاح موقت شفاهی آثار قانونی به دنبال داشته و چه الزاماتی از آن ناشی می شود ؟

به طور کلی ، مهم ترین اثر نکاح موقت شفاهی ، ایجاد رابطه زوجیت میان زن و شوهر است . ولی عقد موقت شفاهی و یا حتی کتبی ، به حکم قانون ، آثاری در خصوص رابطه توارث میان زوجین ایجاد نمی کند . چرا که در عقد موقت یا صیغه ، زن و شوهر از هم ارث نمی برند ؛ فلذا نکاح موقت چه لفظی و چه کتبی منعقد شده باشد ، تفاوت و اثری نخواهد داشت ، چرا که سبب ارث بردن یکی از دیگری نخواهد شد که این موضوع در مقاله ارث در عقد موقت توضیح داده شده است .

همچنین ، در عقد موقت اصولا مرد تکلیفی بابت پرداخت نفقه زوجه ندارد ؛ مگر در صورتی که زن و شوهر حین عقد موقت با هم شرط کرده باشند و یا اینکه عقد بر مبنای پرداخت نفقه به زن منعقد شده باشد . در این صورت ، واضح است که اگر صیغه به صورت غیر شفاهی یعنی کتبی و یا ثبت شده منعقد شده باشد ، زن می تواند به شرط نفقه استناد کند و اگر مرد نفقه زن را نپرداخت ، با استناد به صیغه نامه کتبی ، نفقه خود را مطالبه کند .

 این موضوع در مورد مهریه زن و اجرت المثل زن در عقد موقت نیز وجود دارد و زن با استناد به صیغه نامه می تواند اقدام به مطالبه مهریه عقد موقت نماید . به همین خاطر ، بهتر آن است که برای بهره مندی از حقوق مالی ، عقد موقت یا صیغه به صورت کتبی و نه شفاهی منعقد شده باشد . هر چند که اثبات عقد موقت صرفا با استناد به برگه صیغه نامه انجام نمی شود و اقرار خود مرد مبنی بر انعقاد صیغه شفاهی و یا حتی وجود شاهدی که عقد موقت شفاهی را تایید کند ، می تواند این امکان را به زوجه بدهد که حقوق قانونی خود را مطالبه کند .

پس به طور کلی ، باید گفت که صیغه شفاهی در همه موارد کاملا صحیح و معتبر است و آثار قانونی عقد موقت بر آن مترتب می شود ولی در صورتی که در خصوص وجود عقد موقت یا صیغه اختلافی به وجود بیاید ، از آن جهت که عقد موقت شفاهی صرفا بین طرفین بوده و شخص دیگری از آن مطلع نشده ، شخصی که می خواهد از مزایا و آثار عقد موقت شفاهی استفاده کند ، خودش باید وجود آن عقد شفاهی را ثابت کند .

به عنوان نمونه زنی که قصد دارد مهریه یا نفقه عقد موقت را مطالبه کرده و یا تقاضای الزام مرد به بذل مدت را دارد ولی با عقد موقت شفاهی یا لفظی به زوجیت وی در آمده است ، برای مطالبه حقوق قانونی خود ابتدا باید صیغه شفاهی و وجود رابطه زوجیت را برای دادگاه اثبات نماید . این موضوع ، در خصوص عقد دائم ، با معرفی تعداد شهود عقد ازدواج و ثبت آن ، موضوعیت پیدا نمی کند .

لازم به ذکر است که بر اساس قانون ، اصولا ثبت ازدواج موقت یا صیغه الزامی نیست و لذا صیغه شفاهی یا لفظی معتبر است ؛ اما در برخی از موارد ، طبق قانون شوهر مکلف است که صیغه را در دفاتر ازدواج و طلاق به ثبت رساند که این موارد عبارتند از حالتی که زن در عقد موقت باردار شده باشد و یا اینکه ضمن عقد موقت ازدواج شرط شده باشد که صیغه توسط مرد به ثبت برسد .

نکاح موقت یا صیغه شفاهی کاملا معتبر است و زن و شوهر ، با خواندن لفظی صیغه موقت به یکدیگر محرم می شوند و نیازی به ثبت آن نیست . با این حال ، ممکن است این سوال نیز مطرح شود که شرایط صحت نکاح موقت لفظی یا شفاهی چیست ؟ به عبارت دیگر ، در صورت وجود چه شرایطی صیغه یا عقد موقت شفاهی معتبر و صحیح می باشد ؟

در پاسخ به این سوال باید گفت که شرایط صحت عقد موقت لفظی ، دو موردی است که در قانون برای شرایط صحت عقد موقت به طور کلی ، در نظر گرفته شده است که ناظر بر تعیین مدت در عقد موقت و همچنین تعیین مهریه زن در عقد موقت می باشد که در اینجا به صورت مختصر در خصوص این شرایط توضیح خواهیم داد .

یکی از تفاوت های عقد دائم و عقد موقت این است که مدت زمان صیغه موقت حین عقد حتما و ضرورتا باید مشخص و معلوم باشد و هر یک از زوجین ، به دقت از تاریخ شروع و از تاریخ پایان آن مطلع باشند ؛ در غیر این صورت ، عقد موقت ؛ حال چه شفاهی و چه غیر شفاهی ( کتبی یا ثبت شده ) صحیح نبوده و رابطه زوجیتی به موجب آن شکل نمی گیرد . بنابراین یکی از شرایط مهم صحت عقد موقت شفاهی است که زوجین ، شفاها در خصوص مدت زمان صیغه به توافق برسند .

یکی دیگر از تفاوت های عقد موقت و عقد دائم این است که مهریه زن در عقد موقت باید لزوما مشخص شده باشد و بر خلاف عقد دائم ، در عقد نکاح موقت ، زن باید بداند که مهریه او چقدر است . در غیر این صورت ، باز هم عقد موقت شفاهی به صورت صحیح منعقد نشده است و صیغه باطل خواهد بود . به همین دلیل ، شرط صحت و اعتبار نکاح شفاهی موقت آن است که زوجین هر چند به صورت شفاهی یا لفظی ، در مورد مهریه زن توافق کنند .

ذکر این نکته نیز الزامی است که دختران باکره بر اساس فتوای اکثریت فقها ، برای عقد موقت یا صیغه شفاهی یا کتبی نیازمند اخذ اجازه یا رضایت ولی قهری خود یعنی پدر و جد پدری خودشان می باشند و لذا عقد موقت شفاهی صرفا در خصوص خانم هایی صحیح و معتبر است که قبلا ازدواج کرده باشند و یا اینکه پدر یا جد پدری آنها ، به عقد موقت یا صیغه آنها رضایت بدهد .

عقد نکاح موقت یا صیغه نوعی ازدواج است که در فقه شیعه مورد پذیرش قرار گرفته است و به همین استناد ، قانون مدنی نیز برخی احکام مربوط به عقد موقت را ذکر کرده است . به طور کلی ، عقد موقت یا صیغه نکاح موقت، نوعی عقد است که بر خلاف عقد دائم ، برای مدت زمان مشخص و معین منعقد شده و پس از اینکه مدت آن به اتمام برسد ، رابطه زوجیت نیز خاتمه خواهد یافت ؛ حتی صیغه 99 ساله نیز چون برای مدت مشخصی است ، نوعی عقد موقت محسوب می شود.

در ارتباط با این نوع عقد نکاح ، گاهی این سوال مطرح می شود که آیا نکاح موقت شفاهی یا صیغه لفظی اعتبار دارد یا خیر ؟ برای پاسخ به این سوال ابتدا باید بگوییم منظور از عقد موقت لفظی یا صیغه شفاهی چیست . منظور از صیغه شفاهی این است که زن و مرد ، بدون اینکه در مراجع رسمی مربوط به ازدواج ( یعنی دفاتر ازدواج و طلاق ) اقدام به منعقد نمودن عقد ازدواج موقت کنند ، خودشان اقدام به خواندن صیغه عقد موقت به صورت شفاهی و غیر کتبی می کنند.

حتی گاها بدون اینکه شاهدی بر جاری شدن عقد موقت وجود داشته باشد ، صیغه شفاهی یا لفظی منعقد می شود . بر اساس قواعد فقهی و همچنین با استناد به قوانین ، باید گفت که صیغه موقت یا عقد نکاح شفاهی کاملا صحیح و معتبر می باشد و به دلیل شفاهی بودن صیغه و اینکه صیغه موقت جایی به ثبت نرسیده است ، نمی توان آن را غیر معتبر دانست .

معتبر بودن و صحت عقد نکاح موقت یا صیغه شفاهی اصولا به این دلیل است که از زاویه دید فقهی ، صیغه موقت در شرایط اضطراری ( نیاز به ازدواج ) صورت می گیرد و به همین دلیل ، بسیاری از تشریفات مربوط به نکاح دائم ، در عقد موقت ضروری نیست ؛

به عنوان مثال  ثبت ازدواج موقت یا صیغه مگر در صورت وجود شرایط خاص الزامی نیست و حتی لزومی هم ندارد که شاهدانی وجود داشته باشند تا عقد موقت شفاهی زوجین را تایید نمایند تا آثار عقد موقت ایجاد شود ؛ مگر زمانی که در خصوص اثبات عقد موقت اختلافی ایجاد شود که در ادامه این موضوع را بررسی خواهیم کرد .

برای صحت صیغه دختران باکره و ثبت صیغه موقت ، دو شرط دیگر نیز لازم و ضروری است که این دو شرط ، در تمام انواع ازدواج موقت باید حتما وجود داشته باشند و در غیر این صورت ، صیغه یا عقد موقت باطل می شود که این دو شرط عبارتند از تعیین مدت و ذکر مهریه .

بنابراین ، اولین شرط ازدواج موقت دختر باکره این است که مدت زمان عقد ازدواج موقت به صورت دقیق مشخص شده باشد و حین عقد برای طرفین معلوم باشد که مدت عقد از چه زمانی شروع می شود و چه زمانی به پایان می رسد . در غیر این صورت ازدواج موقت با دختر باکره صحیح نمی باشد .

دومین شرط عقد موقت با دختر دوشیزه آن است که مهریه دختر باکره در حین عقد، مشخص و معلوم شده باشد و طرفین با توافق یکدیگر، مهریه را مشخص کرده باشند . لذا اگر مهریه مشخص نشده باشد، باز هم ازدواج با دختر باکره باطل بوده و اگر هم ارتباطی میان دختر باکره و مرد ایجاد شده باشد ، شرعی نخواهد بود . بنابراین ، شرایط عقد موقت و صیغه دوشیزه را می توان شامل تعیین مهریه دختر ، تعیین مدت صیغه و رضایت پدر یا جد پدری دانست .

عقد موقت دختر دوشیزه، نیازمند رضایت توسط ولی قهری اوست . با این حال این پرسش مکررا مطرح می شود که ازدواج موقت دختر باکره بدون اجازه پدر چه حکمی دارد و در صورتی که ازدواج موقت دختر باکره بدون رضایت پدر یا جد پدری باشد، چه آثار یا پیامدهای شرعی و قانونی دارد ؟ این سوال مخصوصا توسط کسانی که قصد عقد موقت شفاهی دارند پرسیده می شود .

از سوی دیگر پاسخ به این سوال مهم است که اگر دختر دوشیزه و باکره پدر و یا جد پدری نداشته باشد باید از چه کسی برای ازدواج موقت یا صیغه اش رضایت بگیرد ؟ همچنین اینکه اگر پدری برای ازدواج موقت دختر باکره خود رضایت ندهد تکلیف چیست و چه اقدامی می توان انجام داد ؟

به طور کلی احکام مربوط به ازدواج موقت در قانون مدنی ، مطابق شرع اسلام و مذهب شیعه تدوین شده است و به همین خاطر اگر بخواهیم احکام و شرایط ازدواج موقت دختر باکره بدون اذن پدر را ذکر کنیم ، ناگزیر از مراجعه به فتاوای فقهای شیعه نیز می باشیم . نظرات فقها در مورد صیغه کردن دختران باکره بدون رضایت پدرشان تا حدودی با هم تفاوت هایی دارد .

برخی از فقها فتوا به باطل بودن صیغه موقت دختر باکره بدون رضایت پدر داده اند . بر این اساس ، اگر عقد موقتی بدون رضایت پدر خوانده شده باشد ، از اساس باطل بوده و رابطه ایجاد شده بین زن و مرد ، غیر شرعی بوده است .

عده دیگری از مراجع تقلید به این حد از باطل بودن اشاره نکرده و صرفا گفته اند که بنا بر احتیاط ، عقد موقت باکره بدون رضایت پدر صحیح نمی باشد که این نظر توسط بسیاری از فقها نیز ذکر شده است . به همین خاطر چون ازدواج موقت دختر باکره بدون رضایت پدر، یک موضوع فقهی و شرعی است ، لازم است تا در صورت لزوم چنین امری ، حکم شرعی آن از مرجع تقلید مربوطه پرسیده شود .

همچنین گفتنی است که اگر دختر باکره پدر و یا جد پدری نداشته باشد ، نیازی به اخذ اجازه از شخص دیگری همچون مادر ، برادر یا سایرین وجود ندارد و می توان اقدام به عقد موقت نمود . به استناد ماده 1043 قانون مدنی در صورتی هم که پدر یا جد پدری بدون دلیل موجهی از دادن اذن عقد موقت و صیغه دوشیزه مضایقه کنند و نیاز به ازدواج توسط دختر باکره وجود داشته باشد ، ولایت قهری آنها ساقط می شود و تحت شرایطی می توان نسبت به عقد ازدواج دائم و یا حتی موقت ، بدون اخذ اجازه آنها اقدام نمود .

همه ما می دانیم که برای ازدواج دائم ، دختران باکره یا دوشیزه، نیازمند اخذ رضایت از پدر یا جد پدری خود می باشند و به این خاطر ، هنگام عقد در دفترخانه پدر یا جد پدری باید حاضر بوده و یا رضایت خود به ازدواج دائم دختر باکره را اعلام دارند . البته در صورتی که بدون دلیل موجه از دادن رضایت پدر برای ازدواج دختر خودداری کند ، تحت شرایطی دختر می تواند از دادگاه اجازه گرفته و ازدواج بدون رضایت پدر داشته باشد .

حکم ازدواج دختر باکره در عقد موقت یا صیغه نیز شبیه عقد دائم است ؛ یعنی اینکه برای عقد موقت هم دختر، نیازمند اخذ رضایت یا اجازه از ولی قهری خود یعنی پدر یا جد پدری خود می باشد . چه بسا در ازدواج موقت ، چون صیغه ازدواج صرفا برای مدت زمان محدودی واقع شده و ثبات و پایداری ازدواج دائم را ندارد ، باید ازدواج موقت دختر دوشیزه با اذن پدر انجام شود .

همچنین به دلیل اینکه بسیاری از حقوق مالی همچون ارث یا نفقه زن در صیغه ممکن است به زن تعلق نگیرد ، ریسک این چنین ازدواج هایی برای دختران باکره بسیار بالاتر است و به همین دلیل ، مصلحت دختران باکره اقتضا می کند که عقد موقت نیز با اجازه پدر باشد و حتی الامکان با عقد دائم ازدواج کنند .

البته در این خصوص باید به مفهوم دختران باکره پرداخته شود . منظور از دختران باکره دخترانی هستند که سابقه ازدواج و رابطه زناشویی را نداشته باشند و به عبارت دیگر ، دوشیزه باشند . چرا که دخترانی که به خاطر شوهر کردن و برقراری رابطه زناشویی ، دوشیزگی خود را از دست داده باشند ، نیازی به اخذ رضایت پدر یا جد پدری برای ازدواج موقت یا دائم ندارند .

در صورتی که زن کارهایی را که شرعا به عهده وی نبوده مثل آشپزی یا نظافت منزل را به دستور شوهر انجام داده و قصد تبرع یا نیکوکاری هم نداشته باشد و این موضوع برای دادگاه اثبات شود ، زن می تواند اجرت المثل ایام زناشویی خود را مطالبه کند . بنابراین فوت یا حیات شوهر در خصوص مطالبه اجرت المثل زن تاثیر گذار نبوده و زن می تواند همچون نفقه ، مهریه یا سهم الارث خود نسبت به مطالبه اجرت المثل ایام زندگی مشترک بعد از مرگ همسر نیز اقدام نماید .

لازم به ذکر است که دادگاه تنها در صورتی حکم به پرداخت اجرت المثل زن بعد از فوت شوهر صادر می کند که زن بتواند شرایط مطالبه اجرت المثل را در دادگاه اثبات کند که با توجه به فوت مرد ، ممکن است اندکی دشوار باشد . پس از آن ، با در نظر گرفتن مبلغ اجرت المثل به ازای هر سال و ضرب کردن آن مبلغ در مدت سالیان زندگی مشترک ، مبلغ اجرت المثل زن مشخص خواهد شد .

یکی دیگر از موارد حقوق مالی زن بعد از فوت شوهر نفقه زن می باشد . شاید این سوال مطرح شود که آیا زن بعد از مرگ شوهر هم حق نفقه دارد ؟ پاسخ به این سوال مثبت است ؛ با این توضیح که دریافت نفقه بعد از فوت شوهر در قانون مدنی ، در دو مورد خاص پیش بینی شده است .

نخست اینکه زمانی که شوهر فوت می کند ، علی القاعده زن موظف است به مدت چهار ماه و ده روز عده وفات شوهر نگه دارد و در طول این مدت نمی تواند با مرد دیگری ازدواج نماید . به همین دلیل در طول مدت عده وفات شوهر برای اینکه زن با مشکل مالی مواجه نشود می تواند در طول مدت عده از اموال به جای مانده از شوهر یا ارثیه وی نفقه خود را مطالبه نماید ولی پس از اتمام عده ، حق مطالبه نفقه زن بعد از فوت مرد به اتمام می رسد .

علاوه بر این در صورتی که مرد در طول مدت حیات خود بنا به دلایلی نفقه زن خود را با وجود تمکین وی نپرداخته باشد و سپس فوت کند ، باز هم زن می تواند اقدام به مطالبه نفقه بعد از فوت شوهر نماید . چرا که پرداخت نفقه زن در صورت تمکین ، تکلیف و تعهدی قانونی است که به عهده مرد قرار داشته است و چون این تکلیف را انجام نداده ، زن می تواند با ارائه دادخواست نفقه ایام گذشته خود را نیز از اموال همسر متوفی مطالبه نماید .

یکی از موارد حقوق زن بعد از فوت شوهر مهریه زن می باشد که حین عقد ازدواج تعیین شده است و مرد به صورت رسمی و قانونی این تعهد را پذیرفته است که مبلغی را تحت عنوان مهریه یا صداق به همسر خود بپردازد . بسیاری از افراد تصور می کنند که حق مهریه زن بعد از مرگ شوهر از بین می رود و چون متوفی دیگر قادر به پرداخت مهریه همسر خود نیست ، زن نیز حق مطالبه مهریه بعد از فوت شوهر را ندارد .

در حالی که چنین تصوری صحیح نیست ؛ چرا که زن همان لحظه عقد ( چه دائم و چه موقت ) مالک اموالی شده است که شوهر مهریه وی کرده است و شوهر نیز متعهد پرداخت مهریه به زن بوده و حتی در صورت فوت شوهر ، کماکان این دین به عهده وی قرار داشته و مانند سایر بدهکاری های متوفی باید پرداخت شود ؛ مگر اینکه زن مهریه خود را ببخشد . مهریه همسر دوم در صورت ازدواج مجدد مرد نیز به قوت خود باقی است و بعد از مرگ شوهر از بین نمی رود .

بر این اساس ، مهریه زن بعد از فوت شوهر از ترکه یا ارثیه به جای مانده از وی قابل مطالبه و پرداخت است و زن برای مطالبه مهریه بعد از فوت شوهر ، باید به طرفیت ورثه مرد دادخواست مطالبه مهریه بدهد و تا اندازه ای که ترکه مرد کفاف بدهد می تواند مهریه خود را از آن مطالبه کند . حتی اگر مالی برای سایر ورثه باقی نماند ؛ چون مهریه زن جزء دیون و بدهی های ممتاز تلقی می شود . گفتنی است که مهریه زن غیر از سهم الارث زن بعد از فوت شوهر است و امکان مطالبه همزمان هر دو با هم نیز وجود دارد .