وبلاگ حقوقی

ن و مرد موظف هستند تکالیف خود را در برابر یکدیگر انجام دهند و با یکدیگر حسن معاشرت داشته باشند. در غیر این صورت، عدم تمکین هر یک از زوجین، مصداق نشوز تلقی شده و منجر به پیامدهایی برای آنان می شود. در واقع، نشوز را می توان به معنای عدم تمکین یا عدم ایفای هریک از وظایف و تکالیف میان زوجین دانست.

پس از اینکه دانستیم عدم تمکین به چه معنا است به آثار آن می پردازیم. این آثار عبارتند از محروم شدن زن از نفقه، طلاق در صورت عدم تمکین زن و گرفتن اجازه ازدواج مجدد برای مرد از دادگاه. به علاوه در صورتی که مرد وظایف زناشویی خود را انجام ندهد، زن می تواند در صورتی که ادامه زندگی برای او بسیار دشوار باشد یا شرایط عسر و حرج برای او وجود داشته باشد، حکم طلاق بگیرد.

البته آثار و نتایج مذکور صرفا در صورت طی مراحل قانونی و اثبات آن به دادگاه بوجود می آیند و کسی که مدعی عدم تمکین است، باید آن را اثبات کند. برای این کار لازم است که مرد ابتدا به دادگاه خانواده دادخواست الزام به تمکین زوجه تقدیم کند و در صورتی که دادگاه عدم تمکین را احراز کرد، مرد می تواند از حق تمکین خود استفاده نموده و نفقه زوجه را نپردازد.

در پاسخ به این که تمکین چیست باید گفت که تمکین در لغت به معنای الزام می باشد. در واقع، زمانی که صیغه عقد میان زن و مردی جاری شد، هریک از آنها موظفند یک سری از تکالیف قانونی و شرعی را در روابط خود رعایت نمایند. یکی از این وظایف، تمکین می باشد. قانون مدنی در تعریف آن می گوید: "همین که نکاح به طور صحت واقع شد روابط زوجیت بین طرفین موجود و حقوق و تکالیف زوجین در مقابل همدیگر برقرار می شود."

به لحاظ عرفی، غالبا واژه تمکین را برای زنان استفاده می کنند. یعنی زن موظف است در مقابل شوهر خودش به یک سری از وظایف پایبند باشد و حقوق شوهر خود را رعایت کند. اما محدود کردن تمکین در رابطه با زنان صحیح نیست؛ چرا که مردان نیز در رابطه با همسر خود وظایفی دارند و موظف به رعایت آنها در حق همسر خود هستند. یعنی علاوه بر اینکه زن باید از مرد تمکین نماید، شوهر نیز موظف به انجام وظایف زناشویی می باشد.

مطابق قانون ، تمکین را می توان شامل دو نوع تمکین اعم از تمکین عام و خاص دانست . تمکین عام به این معناست که زن در امور خانوادگی موظف به اطاعت از همسر خود است و تمکین خاص به معنای اطاعت از همسر در روابط زناشویی می باشد. وظیفه تمکین اعم از تمکین خاص و تمکین عام، بر عهده طرفین است و در صورتی که این تکلیف را به خوبی ادا نکنند، آثاری برای آن ها به بار خواهد داشت. 

زن تنها در صورتی موظف به تمکین از شوهر است که این تمکین ضرری برای وی نداشته باشد به این معنا که در قانون شرایطی وجود دارد که زن می تواند بدون اینکه پیامدی برای او داشته باشد از شوهرش تمکین نکند که از جمله این شرایط می توان به شرایطی اشاره کرد که تمکین از مرد برای او ضرر مالی، جانی یا حیثیتی نداشته باشد و در مواردی هم می تواند در صورتی که مرد مهریه اش را پرداخت نکرده باشد، تا زمان پرداخت مهریه از حق حبس خود استفاده نموده و تمکین نکند.

آثار عدم تمکین خاص و عام یکسان است و زن در صورتی که بدون داشتن عذر موجه از تکلیف تمکین سر باز زند، از نفقه محروم خواهد شد. همچنین در صورتی که شرایط نشوز مرد محرز باشد، زوجه می تواند به دلیل عسر و حرج درخواست طلاق بدهد.

 در این بخش، به بررسی آثار عدم تمکین زن در مواردی که مجاز به عدم تمکین است، می پردازیم.

حق نفقه

اگرچه قاعدتا در صورت عدم تمکین زن، حق نفقه وی ساقط می شود و در این صورت، حقی بر مطالبه نفقه نخواهد داشت، اما در مواردی که زن به حکم قانون، مجاز به عدم تمکین می باشد، حق نفقه وی ساقط نشده و در صورت امتناع شوهر از پرداخت نفقه زن می تواند برای ثبت دادخواست نفقه اقدام نماید.

حق طلاق زوجه

در صورتی که زن با مجوز قانون از تمکین امتناع کرده و با این وجود، مرد از پرداخت نفقه خودداری نماید، زن می تواند برای مطالبه نفقه خود از طریق دادگاه خانواده اقدام نموده و در صورت صدور حکم بر پرداخت نفقه و عدم اجرای حکم توسط زوج، برای طلاق از طرف زن به صورت یک طرفه اقدام نماید.

ممنوعیت ازدواج مجدد زوج

یکی از شرایط صدور مجوز برای ازدواج مجدد شوهر، نشوز زن و عدم تمکین وی می باشد؛ با این وجود، در حالتی که عدم تمکین زن با مجوز قانونی بوده و در مواردی که زن مجاز به عدم تمکین است، از جمله آثار عدم تمکین زن آن است که مرد حق ازدواج مجدد نداشته و درخواست وی برای اجازه ازدواج مجدد رد خواهد شد.

پس از ازدواج یا همان عقد نکاح، حقوق و تکالیف زن و شوهر در مقابل یکدیگر برقرار می شود. یکی از این تکالیف، تکلیف تمکین زن در مقابل شوهر بوده و در مقابل، از حق نفقه برخوردار می گردد؛ در نتیجه، در صورت عدم تمکین زن، حق نفقه وی ساقط می شود که در این صورت، حقی بر مطالبه نفقه نخواهد داشت.

با این وجود، در برخی از موارد، به دلیل وجود موانعی، قانون و شرع این اجازه را به زن داده که از تمکین امتناع نماید. . در همین راستا ، زن می تواند در صورت وجود موانع قانونی برای عدم تمکین ، نه تنها از تمکین نسبت به همسرش خودداری کند ، کماکان از حق نفقه برخوردار باشد . در پاسخ به این سوال که در چه مواردی زن مجاز به عدم تمکین است؟ و در چه صورت زن می تواند تمکین نکند؟ باید گفت مواردی که زن مجاز به عدم تمکین است، عبارتند از :

ابتلای شوهر به امراض جنسی و مقاربتی

مطابق ماده 1127 قانون مدنی " هرگاه شوهر بعد از عقد مبتلا به یکی از امراض مقاربتی و جنسی گردد ، زن حق دارد که از نزدیکی با او خودداری و امتناع نماید ، امتناع به علت مزبور مانع از حق نفقه نخواهد بود " . در نتیجه، با مجوز این ماده ، در صورت ابتلای شوهر به یکی از امراض مقاربتی، زن تا جایی که از سرایت آن بیماری مصون باشد ، می تواند از نزدیکی با شوهر خودداری کند .

به این دلیل که نشوز زوجه و عدم تمکین زن در این مورد با مجوز قانون می باشد ، همچنان از حق نفقه برخوردار است و مرد نمی تواند بدلیل عدم تمکین در چنین شرایطی از پرداخت نفقه زن خودداری کند . در غیر این صورت ، به مجازات عدم پرداخت نفقه محکوم می شود .
نکته ای که باید به آن توجه کرد آن است که عدم تمکین در این ماده ناظر بر تمکین خاص می باشد ؛ یعنی عدم تمکین زن فقط در خصوص روابط زناشویی آنهاست و وظیفه تمکین عام زوجه همچنان بر عهده وی می باشد . 

ضرر بدنی ، مالی و شرافتی

به موجب ماده 1115 قانون مدنی ، " اگر بودن زن با شوهر در یک منزل متضمن خوف ضرر بدنی یا مالی یا شرافتی برای زن باشد ، زن می تواند مسکن جداگانه اختیار کند و در صورت ثبوت مظنه ضرر مزبور ، محکمه حکم بازگشت به منزل شوهر را نخواهد داد و مادام که زن در بازگشت به منزل مزبور معذور است ، نفقه بر عهده شوهر خواهد بود " . نتیجه ای که از این ماده گرفته می شو آن است که اگر زندگی با شوهر زیر یک سقف برای زن ، همراه با خطر باشد ، می تواند از تمکین خودداری کند و کماکان حق نفقه او برقرار است .

تعیین محل زندگی توسط زن

ماده 1114 قانون مدنی در مرد نحوه تعیین محل زندگی مقرر داشته: " زن باید در منزلی که شوهر تعیین می کند سکنی نماید ؛ مگر آنکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد " . با مجوز این ماده، در صورتی که حق تعیین منزل به زن داده شده باشد ، زن می تواند از زندگی کردن در منزل مشترک با مرد خودداری کند ؛ اما سایر وظایف زن که مرتبط با تمکین بوده، همچنان بر عهده وی می باشد .

بیماری زن

بیماری خود زن نیز از جمله مواردی است که زن مجاز به عدم تمکین است. برخی از بیماری ها در زن مجوزی قانونی و مشروع برای عدم تمکین خاص به شمار می روند . به عنوان مثال، در موردی که زن مبتلا به عارضه قَرَن یعنی مسدود بودن غیر مجاز می باشد تناسلی بوده، می تواند از تمکین خودداری نماید. همچنین در زمان عادت ماهیانه، نیز می تواند از تمکین خودداری کرده و این هم یکی از موارد مجاز عدم تمکین محسوب می شود . 

استفاده از حق حبس

حق حبس در ماده 1085 قانون مدنی تعریف شده است. به موجب این ماده: " زن می تواند تا مهر به او تسلیم نشده از ایفاء وظایفی که در قبال شوهر دارد امتناع کند ؛ مشروط بر اینکه مهر او حال باشد و این امتناع مُسقط حق نفقه نخواهد بود " . طبق این ماده، تاوقتی که رابطه زناشویی میان زن وشوهر برقرار نشده باشد ، زن می تواند تا زمانی که تمام مهریه به او پرداخت نشده است ، از شوهر خود تمکین نکند و از آنجا که این مورد نیز از مواردی است که زن مجاز به عدم تمکین است، در این صورت ، باز هم دارای حق نفقه خواهد بود .

علی رغم شباهت های ازدواج دائم و صیغه که به آنها اشاره شد ، این دو  تفاوت هایی نیز با هم دارند که در این قسمت به بیان تفاوت های ازدواج دائم با ازدواج موقت خواهیم پرداخت .
 
- یکی از تفاوت های ازدواج دائم با ازدواج موقت این است که تعیین مدت در عقد موقت لازم و ضروری است و در غیر این صورت عقد موقت باطل خواهد بود ؛ اما ازدواج دائم همیشگی است .
 
- علاوه بر تعیین مدت ، تعیین مهریه نیز از شرایط اساسی صحت صیغه است . در حالیکه در عقد دائم زوجین می توانند بعد از ازدواج نسبت به تعیین مهریه توافق کنند و در صورتی که مهریه تعیین نشده باشد ، زن از دیگر انواع مهریه برخوردار می شود .
 
- در ازدواج موقت بر خلاف عقد دائم مرد موظف به پرداخت نفقه زن خود نیست ؛ مگر اینکه پرداخت آن شرط شده باشد یا عقد مبنی بر آن جاری شده باشد . اما در عقد دائم مرد موظف به پرداخت نفقه به همسر خود است . در غیر اینصورت بعلاوه اینکه زن می تواند دادخواست حقوقی مطالبه نفقه بدهد ، به جرم ترک انفاق نیز می توان مرد را بازداشت کرد .
 
- جدایی زن و مرد در ازدواج موقت نمی تواند از طریق طلاق انجام شود چرا که طلاق مختص عقد دائم است . جدایی زن و مرد در ازدواج موقت از طریق انقضاء مدت ، بذل مدت و یا فسخ نکاح صورت می پذیرد .
 
- مدت عده در عقد دائم با مدت عده در عقد موقت متفاوت است که در ازدواج دائم سه طُهر و در ازدواج موقت دو طُهر می باشد . ( طُهر به معنای پاک شدن از عادت ماهیانه است )
- در ازدواج موقت بر خلاف ازدواج دائم ، زن و شوهر از یکدیگر ارث نمی برند .
 
- در ازدواج موقت برخلاف ازدواج دائم زن مکلف به تمکین در برابر شوهر نمی باشد .

شباهت های ازدواج دائم و موقت را می توان شامل موارد زیر دانست :

- شرایط ازدواج موقت و ازدواج دائم یکسان است . به این معنا که شرایطی که به موجب آنها می توان ازدواج دایم کرد ، در ازدواج موقت نیز ضروری است مانند اهلیت برای ازدواج ، وجود اراده و ...

- فرزندان متولد از صیغه همچون فرزندان متولد از ازدواج دایم از حقوقی یکسان برخوردارند و پدر و مادر آنها مکلف به تأمین حقوق آنها هستند .

- موانع ازدواج در ازدواج دائم و ازدواج موقت یکسان است ؛ مانند ازدواج با زن شوهر دار .

- نگه داشتن عده در صورت جدایی زوجین در ازدواج دائم و ازدواج موقت لازم و ضروری است .

- خواستگاری از زنی که در ازدواج موقت دیگری است حرام است ؛ همانند زنی که در ازدواج دائم است .

- در عقد موقت مانند عقد دائم ، ازدواج همزمان با دو خواهر حرام است .

- احکام حرمت خویشاوندان هریک از زوجین نسبت به طرف دیگر در عقد دائم و صیغه یکسان است . به عنوان مثال در عقد دائم و عقد موقت مادر زن به مرد محرم می شود و پدر مرد نیز به زن محرم خواهد شد .

سوالی که در این قسمت قصد داریم به آن پاسخ دهیم، این است که آیا در قانون، مجازات عدم ثبت ازدواج دائم، پیش بینی شده است ؟ و در صورتی که پاسخ به این سوال مثبت است ، مجازات ثبت نکردن عقد نکاح دائمی چیست ؟

 بر اساس ماده 49 قانون حمایت از خانواده مصوب سال 1391 : " چنانچه مردی، بدون ثبت در دفاتر رسمی، اقدام به ازدواج دائم نماید و از ثبت آن خودداری کند ، علاوه بر اینکه ملزم به ثبت ازدواج می شود ، به پرداخت جریمه نقدی ( از 80 میلیون ریال تا 180 میلیون ریال ) و حبس ( از 91 روز تا 6 ماه ) محکوم خواهد شد." با تصویب این قانون، مجازات پیش بینی شده در ماده 645 قانون مجازات اسلامی در مورد عدم ثبت ازدواج ( یک سال حبس ) کاهش یافته است. 

بنابراین، در حال حاضر، مطابق مقررات قانونی ، مجازات جرم عدم ثبت ازدواج دائم برای مردان، مجازات پیش بینی شده در قانون حمایت از خانواده، یعنی الزام به ثبت ازدواج دائم و جریمه نقدی و حبس می باشد. البته، این حکم، مختص عقد نکاح دائم است . یعنی در ازدواج موقت ، شوهر، موظف به ثبت کردن عقد نکاح نیست ؛ مگر در شرایط خاصی که در قانون بیان شده است.

مطابق قانون مدنی ، عقد ازدواج، هیچگونه تشریفاتی ندارد و می تواند بدون تنظیم سند رسمی انجام شود ؛ اما قانونگذار به دلیل برخی مصالح اجتماعی، بر لزوم ثبت ازدواج دائم، در دفتر رسمی ازدواج تاکید نموده است. به موجب ماده 20 قانون حمایت از خانواده مصوب سال 1391: " ثبت عقد نکاح دائم، فسخ و انفساخ آن، طلاق، رجوع و اعلام بطلان نکاح یا طلاق، الزامی است." 

با ثبت ازدواج، در صورت بروز اختلاف ، اثبات آن به آسانی امکان پذیر خواهد بود . علاوه بر این ، با استناد به ازدواجی که ثبت نشده است ، نمی توان در دادگاه درباره مسائل مربوط به آن ازدواج، دعوایی مطرح کرد. مگر آن که ازدواج دائم در دادگاه اثبات بشود، که فرآیند اثبات آن بسیار دشوار و زمان بر می باشد. مساله مهم دیگری که می توان از آن به عنوان، دلایل ثبت نکاح دائم اشاره کرد؛ بحث حقوق فرزندان حاصل از ازدواج است. مواردی مانند نفقه، حضانت، ارث و غیره منوط به ثبت نام فرزند در شناسنامه والدین است که عدم ثبت ازدواج والدین، این موضوع را با دشواری های زیادی مواجه خواهد کرد.

به همین دلیل ، قانون گذار، لزوم ثبت ازدواج دائم را پیش بینی نموده است و برای عدم انجام این تکلیف ، مجازات هایی نیز در نظر گرفته که در ادامه، آن را بیان می نماییم . همچنین، گفتنی است که در کنار ثبت ازدواج ، ثبت طلاق و ثبت رجوع از طلاق نیز به عنوان نوعی تکلیف ، الزامی شده است ؛ چرا که طلاق زوجین و یا رجوع مرد از طلاق نیز آثار و پیامدهای حقوقی مهمی را به دنبال خواهد آورد که عدم ثبت کردن این وقایع ، ممکن است بی نظمی هایی را در زمینه حقوق اشخاص به ویژه زوجه و فرزندان حاصل از ازدواج به وجود بیاورد.

در قسمت قبل، گفتیم که بسته به ثبت شدن یا نشدن صیغه یا عقد موقت، نحوه مطالبه مهریه عقد موقت، متفاوت خواهد بود. گاهی زوجین، بنا بر توافق، اقدام به ثبت صیغه یا عقد موقت خود می نمایند و گاهی به علت وجود موارد مندرج در قانون. موارد الزام به ثبت ازدواج موقت یا صیغه، شامل بارداری زوجه در عقد موقت یا درج شرط ضمن عقد، مبنی بر ثبت صیغه می باشد. در این قسمت، قصد داریم، در خصوص مطالبه مهریه عقد موقت ثبت شده توضیح دهیم که مطابق مراحل زیر می باشد:

گام اول، در مطالبه مهریه عقد موقت یا صیغه، مراجعه به دفترخانه ای است که عقد نکاح در آن جا ثبت شده است. در این مرحله، زن با پر کردن فرم وصول مهریه از طریق اجراییات ثبت، قادر خواهد بود، پس از استعلامات اجراییات ثبت، اقدام به توقیف اموال با سند رسمی مرد نموده و مهریه خود را از محل فروش آن ها در مزایده، وصول کند.

چنانچه مرد، در استعلام اجراییات ثبت، مالی نداشته باشد یا دارایی او کفایت مهریه زن را نکند، زوجه باید با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، اقدام به ثبت دادخواست صداق ازدواج صیغه نماید.

تعیین مهریه عقد موقت، از جمله شرایط صحت آن می باشد و بدون تعیین مهریه معلوم، صیغه یا همان عقد موقت، باطل خواهد بود. ماده 1082 قانون مدنی، مقرر می دارد: "به مجرد عقد، زن مالک مهر می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید." به موجب این ماده، در مالکیت مهریه به محض وقوع عقد نکاح و حق تصرف در آن، هیچ تفاوتی میان نکاح دائم یا موقت نمی باشد و واژه عقد، در معنای عام آن، به کار برده شده است.

از آنجا که جز موارد مندرج در قانون، نظیر بارداری زوجه یا وجود شرط ضمن عقد، الزامی به ثبت صیغه یا عقد موقت نمی باشد، در نحوه مطالبه مهریه عقد موقت، دو فرض امکان پذیر است. فرض اول، زمانی است که صیغه یا عقد موقت، در دفتر ازدواج به ثبت رسیده باشد و فرض دوم، در صورت عدم ثبت صیغه یا عقد موقت است. بنابراین، در پاسخ به این پرسش که نحوه مطالبه مهریه در عقد موقت به چه صورت می باشد؟ باید گفت: بسته به ثبت شدن یا نشدن عقد موقت یا صیغه، نحوه مطالبه مهریه عقد موقت، متفاوت خواهد بود.