وبلاگ حقوقی

در بسیاری از نقاط کشور مرسوم است که خانم ها موقع ازدواج وسایلی را با خود به منزل شوهر می برند که جزو جهیزیه زن بوده و در واقع مالکیت آنها با خود زن می باشد ؛ چرا که بر اساس قانون زن هیچ گونه تکلیفی بابت فراهم نمودن اسباب زندگی نداشته و در واقع از باب تعاون و همکاری با شوهر این وسایل را فراهم می کند .

بنابراین به دلیل اینکه مالکیت جهزیه به زن تعلق دارد ، بر اساس قانون استرداد جهیزیه هر زمان که بخواهد می تواند نسبت به استرداد جهیزیه خود یا حتی فروش آن اقدام نماید ؛ چه زمانی که به علت طلاق قصد استرداد جهیزیه داشته باشد و چه بعد از مرگ همسر .

البته لازم به ذکر است که اگر در خصوص جهیزیه زن بعد از فوت شوهر اختلافی ایجاد شود ، زن باید دادخواست استرداد جهیزیه ارائه نماید و مالکیت خود بر جهیزیه را به اثبات برساند ؛ مثل زمانی که ورثه شوهر متوفی ادعا می کنند که اموال شوهر ، جزء جهیزیه و متعلق به زن نیست و خود شوهر این وسایل را خریداری نموده است . در چنین شرایطی زن باید با داشتن سیاهه جهیزیه اقدام به استرداد آن نماید .

در پاسخ به این سوال که حقوق زن بعد از فوت شوهر شامل چه مواردی است ، می توان به سهم زن از ارث شوهر اشاره نمود که تکلیف آن در قانون مدنی مشخص شده است . بر اساس قانون مدنی هر یک از زن یا شوهر که در حین فوت دیگری زنده باشند و در عقد دائم دیگری بوده باشند می توانند از متوفی ارث ببرند .

بنابراین سهم الارث زن بعد از فوت شوهر اختصاص به ازدواج دائم دارد و در عقد موقت زن حق مطالبه ارث ندارد . با این حال گاهی مرد در طول مدت عده طلاق رجعی فوت کرده است که در این صورت ، چون زن مطلقه رجعیه در حکم همسر است ، باز هم در طول عده طلاق رجعی زن حق دریافت ارث دارد . مطالبه سهم الارث زن بعد از فوت شوهر از طریق ارائه دادخواست مطالبه ارث انجام می شود .

لازم به ذکر است که بر اساس قانون مدنی سهم الارث زن بعد از مرگ همسر در صورتی که مرد فرزند دارد و در صورتی که مرد فرزندی ندارد تفاوت دارد و در واقع سهم الارث زن بعد از فوت شوهر که فرزندی ندارد ، بیشتر است .

بر اساس قانون مدنی در صورتی که مردی فرزند داشته باشد و فوت کند ، زن او حق مطالبه سهم الارث به میزان یک هشتم از اموال منقول و قیمت اموال غیر منقول وی را خواهد داشت ولی در صورتی که شوهر فوت شده فرزندی نداشته باشد سهم الارث زوجه میزان یک چهارم از اموال منقول و قیمت اموال غیر منقول شوهر می باشد .

البته اگر مردی فوت کرده باشد و دارای دو یا چند همسر دائمی باشد ، سهم الارث دو زن از شوهر به طور مساوی میان آنها تقسیم می شود ؛ به این معنا که اگر مرد فرزند داشته باشد یک هشتم و اگر فرزندی نداشته باشد ، یک چهارم اموال منقول و قیمت اموال غیر منقول وی به طور مساوی میان همسران دائم وی تقسیم می شود .

ازدواج موقت، نوعی از ازدواج در مذهب تشیع است که بر خلاف نکاح دائم که نیاز به ثبت دارد و در صورت عدم ثبت آن، فرد، با ضمانت اجرای عدم ثبت نکاح دائم مواجه می گردد، نیاز به ثبت نداشته و صرف جاری شدن صیغه که می تواند توسط خود افراد نیز صورت گیرد و با مشخص کردن مدت ازدواج موقت و مهریه برای آن، صحیح می باشد. 

اما به هر ترتیب ممکن است، به علت به وجود آمدن شرایط الزام به ثبت ازدواج موقت، از قبیل بارداری زوجه یا درج شرط ثبت ازدواج، در شروط ضمن عقد، یا به علت توافق زوجین، بر ثبت ازدواج موقت، افراد تمایل به گرفتن گواهی ازواج موقت داشته باشند. در خصوص شرایط و نحوه دریافت گواهی ازدواج موقت باید گفت، متقاضیان دریافت گواهی ازدواج موقت، یعنی همان طرفین ازدواج (زوج و زوجه)، باید، با در دست داشتن مدارک لازم برای اخذ از قبیل شناسنامه و کارت ملی، در یکی از دفاتر رسمی ثبت ازدواج و طلاق حاضر شوند و پس از ثبت ازدواج خود، اقدام به اخذ گواهی ازدواج موقت نمایند.

مدارک لازم برای اخذ گواهی ازدواج موقت

در مواردی که در ازدواج موقت، طرفین به هر دلیلی قصد ثبت نکاح موقت خود، در دفاتر ثبت ازدواج و دریافت گواهی ازدواج موقت را دارند، باید بدانند که در این موارد، نیاز به ارائه مدارک خاصی به دفترخانه است تا گواهی مورد نظر صادر گردد. مدارک لازم برای اخذ گواهی ازدواج موقت عبارتند از:

مدارک مورد نیاز برای مردان:

یک قطعه عکس سه در چهار

کارت ملی

شناسنامه

مدارک مورد نیاز برای زنان:

یک قطعه عکس سه در چهار

کارت ملی

شناسنامه

گواهی پزشکی در صورت عدم باکره بودن

طلاق نامه برای زنان مطلقه

اجازه نامه پدر یا جد پدری یا حضور آنها در محضر، و در صورتی که پدر یا جد پدری فوت نموده باشند باید گواهی فوت آنها به محضر ارائه شود. البته اذن پدر یا جد پدری، صرفا از مدارک و شرایط ازدواج موقت دختر باکره می باشد.

ازدواج از جمله امور مهمی است که در قانون نیز به آن توجه ویژه ای شده و قانون مدنی، موادی را به تعریف ازدواج در قانون و انواع آن، اختصاص داده است. در کشور ما و بر اساس شرع مقدس، ازدواج، به دوصورت ازدواج دائم و ازدواج موقت، وجود دارد که هر یک از آنها، قوانین و تشریفات مخصوص به خود را دارند.

به عنوان مثال، از تشریفات نکاح دائم آن است که حتما باید ثبت شود و در غیر این صورت، فرد، مرتکب جرم عدم ثبت نکاح دائم می گردد، اما بر خلاف نکاح دائم، ازدواج موقت، جز در موارد الزام قانون گذار از قرار بارداری زن در نکاح موقت، یا وجود شرط ثبت ازدواج در شروط ضمن عقد، نیاز به هیچگونه ثبتی ندارد.

همانگونه که گفتیم، ثبت ازدواج، در نکاح دائم، اجباری و در نکاح موقت، در مواردی اجباری و در غیر از آن موارد، کاملا اختیاری و مبنی بر خواست و اراده طرفین می باشد. به هر روی، با ثبت ازدواج در دفاتر ثبت ازدواج و طلاق، به افراد، سند ازدواج یا گواهی ازدواج داده می شود که مدرکی است دال بر اثبات رابطه زوجیت میان افراد و با استفاده از آن، افراد به راحتی می توانند رابطه زوجیت خود را ثابت نموده و در موارد مورد نیاز، از قبیل اخذ شناسنامه برای فرزند، گرفتن مهریه، طلاق یا برهم زدن نکاح موقت به واسطه عسر و حرج و مواردی از این دست، از آن استفاده نمایند. 

بنابراین، در پاسخ به پرسش گواهی ازدواج موقت چیست، می توان گفت: گواهی ازدواج موقت، مدرکی است که پس از طی کردن مراحل و شرایط ثبت ازدواج موقت و ارائه مدارک لازم برای اخذ آن به دفاتر ثبت ازدواج و طلاق، به افراد داده می شود و اثبات کننده رابطه زوجیت میان آنها می باشد و در موارد مربوط به ازدواج، از قبیل شناسنامه گرفتن برای فرزند حاصل از این ازدواج، مطالبه مهریه و مواردی از این دست، مورد استفاده قرار می گیرد.

ابتدا باید مسئله ای را روشن کنیم و آن هم این است که زوجه متوفی ، علاوه بر اینکه از شوهر خود ارث می برد ، ممکن است بتواند برخی دیگر از حقوق قانونی خود را نیز از ترکه شوهر ، مطالبه نماید . به عنوان نمونه ، نفقه معوقه ، مهریه و همچنین اجرت المثل زن پس از فوت شوهر ، از آن جهت که بدهی یا دین شوهر متوفی به زوجه بوده است ، قبل از تقسیم ارث شوهر ، زن می تواند آنها را از اموال به جای مانده همسر خود ، مطالبه و دریافت نماید .

پس از آن ، نوبت به تقسیم ارث شوهر می رسد ؛ اما تکلیف زن در این خصوص چیست ؟ در قانون ، تکلیف خاصی جهت حفظ و مراقبت از اموال شوهر بعد از فوت وی ، مقرر نشده است . لکن ، در صورتی که شوهر فوت شده ، علاوه بر همسر و فرزندان ، ورثه دیگری همچون مادر و پدر نیز داشته باشد ، آنها نیز می توانند از اموال به جای مانده ، سهم الارث خود را مطالبه نمایند و دادخواست انحصار وراثت بدهند .

البته قبل از تقسیم سهم الارث شوهر فوت شده ، می بایست کلیه بدهی های شوهر ( به زوجه و یا سایر طلبکاران وی ) از اموال به جای مانده از شوهر ، پرداخت شود و پس از عمل کردن به وصیت های متوفی ، نوبت به تقسیم ارث می رسد . میزان سهم الارث زن ، در صورتی که زوج ، فرزند داشته باشد ، یک هشتم و در صورتی که شوهر ، فرزند نداشته باشد ، یک چهارم می باشد .

اما در پاسخ به این سوال که وظایف زن بعد از فوت شوهر در خصوص اموال به جای مانده از وی چیست ، می توان گفت که اگر شوهر ، در طول مدت حیات خود ، همسرش را وصی خود کرده باشد ؛ به این صورت که با استفاده از اموال به جای مانده از وی ، اموری را انجام دهد ، زوجه ، موظف و مکلف به عمل کردن به وصیت شوهر متوفی می باشد .

همچنین ، لازم به ذکر است که اگر شوهر ، منزل مسکونی داشته باشد که زوجه ، پس از فوت شوهر در آن سکونت دارد ، اگر بجز زوجه و فرزندان وی ، سایر ورثه شوهر فوت شده ، از قبیل مادر یا پدر وی نیز در آن منزل ، سهم الارث داشته باشند ، می توانند از همسر متوفی ، تقاضای اجرت المثل یا اجاره منزل را داشته باشند که در این صورت ، زن ، موظف است به نسبت سهم الارث ایشان از منزل ، به آنها اجرت المثل بدهد و یا رضایت ایشان را جلب کند .

یکی دیگر از تکالیفی که به لحاظ حقوقی ، می توان جزو وظایف زن پس از فوت شوهر محسوب نمود ، به عهده گرفتن حضانت فرزندان مشترک می باشد . در واقع ، به دلیل اینکه حضانت فرزندان ، هم حق و هم تکلیف والدین محسوب می شود ، در صورتی که زن و شوهر ، فرزند یا فرزندان مشترکی داشته باشند ، زن ، پس از مرگ همسر خود ، نمی تواند به لحاظ قانونی ، فرزندان را مهمل گذارد و باید نسبت به حضانت و تربیت آنها اقدام نماید .

شاید بسیاری از افراد ، تصور کنند که در صورت فوت کردن پدر ، مادر هیچگونه حق و تکلیفی، بابت حضانت فرزندان خود نداشته و یا اینکه جد پدری ، می تواند اقدام به گرفتن فرزندان از مادر نماید ؛ اما این امر صحت ندارد . چرا که بر اساس قانون مدنی ، در صورت فوت یکی از والدین ، حضانت به عهده دیگری که زنده است ، قرار خواهد گرفت .

البته ، حضانت فرزندان ، گاهی مستلزم پرداخت هزینه های معاش آنها و به عبارتی ، پرداخت نفقه فرزند نیز می باشد . در این صورت ، این سوال مطرح می شود که در صورت فوت همسر ، آیا زن موظف به پرداخت نفقه به فرزندان خود نیز می باشد ؟ پاسخ به این سوال منفی است ؛ با این توضیح که در صورت مرگ پدر ، ابتدائا جد پدری ، موظف به تامین مخارج نوه های خود بوده و می بایست نفقه آنها را بپردازد . اما در صورتی که جد پدری زنده نباشد ، یا توانایی پرداخت نفقه نداشته باشد ، این وظیفه و تکلیف ، به عهده مادر خواهد بود .

یکی از مهم ترین تکالیف پیش بینی شده در قانون مدنی ، برای زنانی که از همسر خود به واسطه طلاق یا فوت جدا شده اند ، نگه داشتن عده است . بر این اساس ، زنان ، موظف هستند که در صورت فوت کردن شوهر یا مرگ همسر خود ، به مدت ذکر شده در قانون ، عده وفات شوهر نگه دارند . فلسفه پیش بینی تکلیف زن جهت نگه داشتن عده وفات بعد از فوت همسر ، آن است که حرمت شوهر فوت شده حفظ شود .

به همین خاطر ، تمامی خانم های بیوه که همسر آنها فوت کرده است ، موظف هستند که به مدت 4 ماه و ده روز ، عده وفات شوهر را نگه دارند و پس از سپری شدن عده فوت همسر ، در صورت تمایل ، با مرد دیگری ازدواج کنند . البته ، نکته مهمی که در خصوص تکلیف زن به جهت نگه داشتن عده فوت شوهر وجود دارد ، آن است که اصولا تمامی خانم ها ، صرف نظر از اینکه با همسر خود رابطه زناشویی برقرار نموده باشند یا خیر ، مکلف به نگه داشتن عده وفات هستند .

یعنی بر خلاف عده طلاق ، که فلسفه آن ، جلوگیری از اختلاط نسل است ، در عده وفات شوهر ، زن برای حفظ حرمت شوهر فوت شده ، باید عده نگه دارد . لذا حتی خانم هایی که به دوران یائسگی رسیده اند نیز ، در صورتی که شوهرشان فوت کند ، باید عده وفات نگه دارند . همچنین ، در مورد تکلیف زنان باردار جهت نگه داشتن عده وفات شوهر ، باید یادآوری نمود که عده وفات زن باردار ، تا پایان بارداری است ؛ مگر اینکه زودتر از 4 ماه و ده روز ، وضع حمل نمایند ؛ که در این صورت ، عده وفات زن باردار ، همان 4 ماه و 10 روز خواهد بود .

ذکر این نکته ضروری است که در مقابل وظیفه زن در رابطه با عده پس از مرگ شوهر ، این حق نیز برای زن پیش بینی شده است که از نفقه دوران عده وفات ، برخوردار شود . به این صورت که بر اساس قانون مدنی ، پرداخت مخارج زندگی زوجه در طول عده وفات ، در صورت عدم امکان پرداخت توسط اموال مرد متوفی، به عهده خویشاوندان همچون پدر وی خواهد بود.

فوت شوهر ، زن را به لحاظ حقوقی ، در شرایط خاصی قرار می دهد که بر اساس آن ، زنان می بایست برخی وظایفی که در قانون ، برای آنها مقرر شده است را انجام دهند . گاهی این سوال مطرح می شود که وظایف زن بعد از فوت و مرگ شوهر ، شامل چه مواردی می باشد ؟ به عبارت دیگر ، در قانون ، برای خانم هایی که همسر آنها فوت کرده است ، چه تکالیفی مقرر شده است ؟ برای پاسخ دادن به این سوال ، باید شرایط متمایز هر فرد را نیز لحاظ نمود .

به عنوان نمونه ، زن شوهردار ، با داشتن فرزند ، وظایف و تکالیف بیشتری در خصوص زندگی مشترک خود داشته و به عبارت دیگر ، ممکن است که متکفل امور معیشتی یا پرداخت نفقه به فرزندان خود باشد و موظف به حضانت از کودکان شود .

همچنین ، تمامی خانم هایی که همسر خود را از دست می دهند ، به لحاظ قانونی ، مکلفند که پس از فوت شوهر ، عده نگه داشته و پس از آن ، در صورت تمایل ، با مرد دیگری ازدواج کنند . اما در هر صورت ، در طول مدت عده وفات شوهر ، زنان حق نفقه خواهند داشت .

به علاوه اینکه ، ممکن است شوهر فوت شده ، در حین فوت ، اموالی را از خود به جای گذاشته باشد . در این حالت ، اصولا زن ، می تواند پس از عمل کردن به وصیت شوهر ، از اموال شوهر خود ، حقوق مالی خود از قبیل نفقه معوقه ، اجرت المثل ایام زندگی مشترک و مهریه خود را مطالبه نماید و سپس ، مابقی آن را به صورت سهم الارث ، میان سایر ورثه تقسیم نمایند .

لذا در قسمت های بعدی ، به تفصیل ، مهم ترین تکالیف زن پس از مرگ شوهر را ، در خصوص مواردی همچون نگه داشتن عده وفات شوهر و همچنین ، سایر وظایف زن متاهل ، چه در زمینه مالی و چه در زمینه مراقبت و حضانت فرزندان ، بررسی خواهیم نمود .

بر اساس قانون حمایت خانواده ، یکی از مهم ترین تکالیفی که هنگام عقد ازدواج ، به عهده مردان قرار می گیرد، ثبت ازدواج دائم و موقت ، در محضر است و به همین دلیل است که برای عدم ثبت ازدواج در محضر توسط مردان ، ضمانت اجرا نیز پیش بینی شده است . اما سوال این است که اگر مردی بخواهد برای بار دوم ، به صورت مجدد ، ازدواج کند ، باید چه مدارکی را ارائه نماید و چه نکاتی را مد نظر قرار دهد ؟

پاسخ به این سوال را می توان در دو فرض بیان کرد . گاهی ازدواج دوم ، پس از طلاق یا فوت همسر اول است ؛ اما گاهی ازدواج دوم مرد ، در حالتی است که به لحاظ قانونی ، با زن دیگری ، پیوند زوجیت دارد که در هر یک از این حالات ، مدارک لازم ، ممکن است متفاوت باشند . در فرض اول ، ارائه گواهی فوت یا برگه طلاق نامه ، یکی از مدارک لازم برای ثبت کردن ازدواج در محضر است .

اما در حالت دوم ، باید گفت که بر اساس قانون حمایت خانواده ، مردان نمی توانند بدون اجازه و رضایت همسر خود ، اقدام به ازدواج مجدد نمایند . البته ، گاهی ، به دلیل عدم ایفای وظایف زناشویی از سوی زن ، دادگاه به جای زن ، این اجازه را به مرد می دهد که برای مرتبه دوم، ازدواج نماید . بنابراین ، مردان برای ازدواج دوم خود ، با داشتن همسر اول ، یا باید رضایت ازدواج دوم را از همسر خود گرفته باشند و یا اینکه دادگاه ، اجازه ازدواج مجدد را به مرد داده باشد .

لازم به ذکر است که اگر مردی ، بدون رضایت همسر خود یا اجازه دادگاه ، اقدام به ازدواج دوم نموده باشد ، همسر اول وی ، می تواند به استناد شروط ضمن عقد نکاح ، تقاضای طلاق نماید و کلیه حقوق قانونی خود از جمله مهریه را نیز مطالبه نماید .

از دیگر مدارک لازم برای ازدواج دوم مردان ، شناسنامه و کارت ملی آنها ، به همراه جوابیه آزمایش های قبل از ازدواج است که می تواند بر حسب مورد ، شامل آزمایش اعتیاد ، آزمایش بیماری های مقاربتی ، آزمایش خون و غیره شود 

برخی مواقع ، ممکن است زن و مردی ، در ازدواج اول خود با ناکامی مواجه شده باشند و پس از اینکه با طی کردن تشریفات قانونی ، از همسر خود طلاق گرفتند ، قصد ازدواج مجدد یا ازدواج دوم داشته باشند . سوالی که ممکن است مطرح شود ، آن است که مدارک لازم برای ازدواج دوم زن چیست و در صورتی که زن ، قصد داشته باشد مجددا ازدواج کند ، برای ثبت ازدواج دوم در محضر ، چه مدارکی را باید فراهم نماید ؟

قبل از اینکه به این سوال پاسخ دهیم ، باید به یک نکته اشاره نماییم و آن هم اینکه ، اصولا زنان ، بعد از طلاق از همسر قبلی خود و یا فوت کردن همسر اول ، می بایست مدت زمانی را به عنوان عده طلاق یا عده وفات شوهر نگه دارند و سپس ، با مرد دیگری ازدواج کنند . البته ، خانم هایی که دوشیزه هستند ، نیازی به نگه داشتن عده طلاق ندارند . مدت زمان عده وفات شوهر ، 4 ماه و ده روز است و مدت زمان عده طلاق ، معمولا سه طُهر است که جزییات مربوط به آن را می توانید در مقاله عده طلاق رجعی ملاحظه نمایید .

البته ، اگر طلاق قبلی زن ، از نوع طلاق رجعی باشد ، از آن جهت که زن ، در طول مدت عده طلاق رجعی ، در حکم زوجه است ، شوهر سابق ، موظف است به لحاظ قانونی ، نفقه وی را بپردازد و همچنین ، این حق را دارد که در طول مدت عده ، به همسر خود رجوع نماید . به همین دلیل ، حتی خواستگاری از زن در طول مدت عده طلاق رجعی ، امکان پذیر نیست .

در هر حال ، پس از سپری شدن عده ، زن می تواند مجددا ازدواج کند ؛ چه از نوع دائم و چه از نوع موقت . به همین منظور ، لازم است که مدارک لازم برای ازدواج دوم زن را مورد بررسی قرار داد ؛ چرا که با مدارک لازم برای ازدواج اول زن ، تفاوت هایی دارد .

یکی از مهم ترین مدارک لازم برای ازدواج مجدد ، طلاق نامه است و بدون ارائه نمودن آن ، نمی توان مجددا ازدواج کرد . از روی برگه طلاق نامه ، سپری شدن مدت عده طلاق نیز قابل تشخیص است . البته در صورتی که همسر قبلی زن فوت کرده باشد ، ارائه نمودن گواهی فوت وی ، به عنوان مدرک ، الزامی است .

علاوه بر این ، یکی دیگر از مدارک لازم برای ازدواج دختران ، اجازه پدر یا جد پدری ایشان است . اما در صورتی که زن ، در ازدواج قبلی خود ، رابطه زناشویی داشته است ، نیازی به کسب اجازه پدر یا جد پدری خود نخواهد داشت . اما گاهی ، در ازدواج اول ، زن ، با همسر خود رابطه زناشویی برقرار نکرده است و با فوت یا طلاق ، از همسر خود جدا می شود . در این صورت ، از آن جهت که زوجه هنوز باکره یا دوشیزه است ، می بایست پدر ، به صورت حضوری در محضر ، رضایت یا اجازه داده و یا اینکه به دختر خود، وکالت برای ازدواج داده باشد .

همچنین ، ارائه نمودن مدارک هویتی ، از قبیل شناسنامه و کارت ملی ، به همراه فتوکپی های آن ، از دیگر مدارک لازم برای ازدواج دوم زنان می باشد . ارائه برگه آزمایش های پیش از ازدواج نیز ، به عنوان یکی از مدارک لازم برای ازدواج مجدد ، ضرورت دارد .