وبلاگ حقوقی

بر اساس نظامنامه ثبت ازدواج ، تعداد شاهدان عقد ازدواج ، حداقل دو نفر هستند که باید به محل دفترخانه ازدواج و طلاق مراجعه نموده و هویت زوجین را تصدیق یا تایید کنند تا در آینده ، در خصوص ازدواج آنها ، شک و شبهه ای ایجاد نشود ؛ البته در حال حاضر ، ثبت الکترونیکی ازدواج ، الزامی شده است . اما ممکن است این سوال مطرح شود که شرایط شهود عقد ازدواج چیست و به عبارت دیگر ، چه اشخاصی نمی توانند شاهد عقد ازدواج میان زن و مرد باشند ؟

در پاسخ به این سوال ، باید گفت که یکی از مهم ترین دلایل الزام قانونی جهت معرفی تعداد شهود عقد نکاح ، آن است که شاهدی برای ازدواج زن و مرد وجود داشته باشد تا ضمن تایید هویت زن و مردی که قصد ازدواج دارند ، از اختلافات احتمالی در خصوص انکار رابطه زوجیت در آینده ، احتراز شود . به همین دلیل ، یکی از مهم ترین شرایط شهادت شهود ازدواج ، آن است که کور یا کر نباشند تا بتوانند زوجین را شناسایی نموده و بر وقوع عقد نکاح ایشان ، شهادت دهند .

علاوه بر این ، یکی دیگر از شرایط شهود عقد ازدواج ، آن است که شهود معرفی شده ، محجور نباشند . اشخاص محجور ، به کسانی گفته می شود که به سن بلوغ نرسیده اند ، یا سفیه و دیوانه هستند . بنابراین ، شاهد عقد ازدواج ، باید لااقل 18 سال سن داشته و عاقل باشد ؛ به این منظور ، لازم است که شهود عقد ازدواج ، با در دست داشتن شناسنامه ، برای شهادت در محضر ، حاضر شوند و ذیل سند ازدواج را امضا کنند .

معمولا تعداد شاهدان عقد ازدواج ، از بزرگان و معتمدان خانواده و فامیل ، همچون پدربزرگ ، عمو ، دایی و ... انتخاب می شوند ؛ اما در هر حال ، وجود رابطه قرابت یا خویشاوندی میان شهود ازدواج ، با زن و مرد ، جزء شرایط شهود عقد نکاح نمی باشد و به همین دلیل ، از میان دوستان ، سایر بستگان و یا آشنایان نیز ، می توان شهودی را انتخاب و به محضر ، معرفی نمود . لازم به ذکر است که به لحاظ قانونی ، منعی برای معرفی شهود یکی از زوجین برای دیگری ، وجود ندارد و به عبارت دیگر ، تعداد شاهدان معرفی شده هر یک از زوجین ، می توانند شاهد طرف مقابل نیز باشند .

بر اساس برخی از مقررات ، حضور شهود برای عقد نکاح ، به لحاظ قانونی ، الزامی و اجباری دانسته شده است و در حال حاضر که ثبت عقد نکاح دائم در محضر ، الزامی دانسته شده است ، می بایست تعدادی از شاهدان واجد شرایط نیز ، در محضر حاضر شده و شهادت دهند . اما سوالی که در این خصوص مطرح می شود ، آن است که تعداد شهود عقد ازدواج ، چند نفر است و اگر زن و مردی بخواهند در محضر ازدواج نمایند ، باید چه تعداد شاهد برای نکاح معرفی کنند ؟

بر اساس ماده 7 نظامنامه ثبت ازدواج و طلاق ، « در صورتی که هویت زوجین ، نزد صاحب دفتر ازدواج و طلاق ، محرز و مشخص نباشد ، بایستی دو نفر از اشخاص معروف و معتمد ، حضورا ، هویت زن و مرد را تصدیق نموده و مراتب این موضوع ، در دفتر ، قید و به امضای معرفین برسد » . بر این اساس ، می توان گفت که تعداد شهود معرفی شده برای عقد ازدواج ، دو نفر هستند که در ادامه ، شرایط شاهدان نکاح را مورد بررسی قرار می دهیم .

البته ، علاوه بر معرفی تعداد شهود مذکور ، رضایت پدر برای ازدواج دختر نیز الزامی است . به عبارت دیگر ، علاوه بر امضای شهود ازدواج ، جاری کنندگان صیغه ازدواج در محضر نیز باید ذیل سند ازدواج را امضا کنند و در صورتی هم که زوجه ، دوشیزه باشد ، پدر ایشان می بایست رضایت خود برای ازدواج دختر را به صورت حضوری در محضر اعلام نموده و یا اینکه به دختر خود ، وکالت در ازدواج داده باشد .

بر اساس قانون حمایت خانواده ، ثبت ازدواج دائم در محضر ، الزامی است و در صورت عدم ثبت آن ، ممکن است مرد ، به مجازات جرم عدم ثبت ازدواج محکوم شود . علاوه بر این ، ثبت عقد ازدواج موقت نیز در برخی شرایط ، مثل باردار شدن زن ، الزامی و اجباری است . هر چند که به لحاظ شرعی ، اگر زن و مردی ، صیغه عقد ازدواج یا نکاح را میان خود ، حتی در منزل ، جاری نموده و آن را در محضر ثبت نکرده باشند نیز ، عقد نکاح واقع شده ، کاملا صحیح و معتبر است .

اما نکته مهمی که در این خصوص وجود دارد ، آن است که در برخی از قوانین مربوطه ، تشریفات خاصی برای ازدواج مقرر شده است . از جمله مهم ترین شرایط صحت عقد نکاح بر اساس قانون مدنی ، می توان به قصد و رضای طرفین عقد و اهلیت داشتن آنها اشاره نمود . به همین دلیل ، این سوال مطرح می شود که آیا حضور شهود عقد ازدواج نیز جزء شرایط صحت عقد ازدواج تلقی می شود ؟ آیا حضور شهود عقد ازدواج الزامی است ؟

در پاسخ به این سوال ، باید گفت که در قانون مدنی ، علی رغم اینکه یکی از شرایط صحت صیغه طلاق ، معرفی تعدادی شاهد است ، در مورد الزام به حضور شهود در عقد ازدواج ، حکم خاصی وجود ندارد . به لحاظ شرعی نیز ، همانطور که بیان شد ، حضور شهود در عقد ازدواج الزامی نمی باشد و بدون حضور شهود نیز ، زن و مرد می توانند با رعایت سایر شرایط مقرر برای صحت عقد نکاح ؛ از جمله رضایت پدر برای ازدواج دختر باکره ، عقد ازدواج را منعقد نمایند .

با این حال ، به موجب برخی از قوانین و مقررات دیگر ، ثبت عقد ازدواج در محضر ، نیازمند معرفی شاهد ازدواج می باشد ؛ فلذا به لحاظ قانونی ، حضور شهود برای عقد ازدواج یا نکاح ، الزامی است . البته ، بررسی جزییات این موضوع ، نیازمند آن است که تعداد شهود عقد ازدواج و شرایط آنها نیز مورد بررسی قرار گیرند که در ادامه ، در خصوص آن ، توضیح داده می شود .

ماده 1123 قانون مدنی موارد فسخ نکاح از طرف مرد به علت عیوب زن را بیان کرده است که بر اساس آن عیوب زنان برای فسخ نکاح شامل موارد زیر است :

1 – قَرَن : یک ناهنجاری در غیر مجاز می باشد تناسلی زن است که سبب می شود تا امکان انجام اعمال زناشوئی فراهم نباشد . 

2 – جُذام : یک ناراحتی پوستی است و به معنای خوره می باشد .

3 – بَرَص : همان پیسی است که لکه های پوستی در فرد بوجود می آورد .

4- اِفضاء : به معنای یکی شدن مجرای واژن و مقعد یا واژن و مثانه .

5 – زمین گیری زن 

6 – نابینایی از هر دو چشم

همانطور که بیان شد ، این عیوب تنها در صورتی حق فسخ برای مرد را بوجود می آورند که حین عقد موجود باشند . بنابراین ، اگر این عیوب پس از عقد در زن بوجود بیاید ، مرد نمی تواند عقد را فسخ کند .

7- جنون 

یکی دیگر از عیوبی که میان زن و مرد مشترک است ، جنون می باشد . به عبارت دیگر ، زمانی که یکی از زن یا مرد مجنون یا دیوانه بشود ، طرف مقابل می تواند با استناد به جنون ، عقد ازدواج را فسخ نماید . اما تفاوتی که میان جنون زن و جنون مرد وجود دارد این است که جنون مرد در هر حال سبب ایجاد حق فسخ برای زن خواهد شد ؛ چه این جنون قبل از عقد بوجود آمده باشد و چه بعد از ازدواج مرد دیوانه بشود . منتها ، جنون در زن تنها موقعی سبب ایجاد حق فسخ برای مرد می شود که زن حین عقد مجنون باشد و جنون بعد از عقد سبب ایجاد حق فسخ برای مردان نمی شود .

از آنجایی که فرض بر درمان نشدن یا سختی درمان این بیماری ها است ، در این صورت اگر این بیماری ها درمان بشوند ، بنظر می رسد که فسخ مبنای خود را از دست بدهد .

علاوه بر موارد فسخ نکاح از طرف زن ، مجموعه ای از عیوب نیز سبب می شود تا مرد بتواند نکاح را فسخ کند . ماده 1123 قانون مدنی شرایط فسخ نکاح از طرف مرد را بر اساس عیوب زنان مطرح کرده است . یعنی در صورت وجود این عیوب ، مرد می توان عقد نکاح را فسخ نماید . مبنای برخورداری از حق فسخ برای مردان این است که اگر قبل از ازدواج عیبی در زن وجود داشته باشد و مرد از وجود این عیوب در زن مطلع نباشد ، بتواند پس از عقد و به محض اطلاع از این عیوب ، عقد را فسخ کند . نکته مهم در مورد عیوب زن برای فسخ نکاح این است که این عیوب در صورتی موجب ایجاد حق فسخ برای مرد می شود که این عیب در حال عقد وجود داشته باشد . بنابراین ، در صورتی که این عیب بعد از عقد بوجود بیاید مرد دیگر نمی تواند عقد را فسخ کند .

تمکین خاص ناظر بر روابط زناشویی بین زوجین است . در واقع زن باید زمینه بر طرف کردن همه نیازهای متعارف و ممکن برای زناشویی را فراهم کند . البته تمکین خاص ، امر مطلقی نیست و زن موظف به انجام این امر بر طبق زمان و مکان و عرف می باشد . به همین دلیل مواردی که زن مجاز است تمکین نکند نیز وجود دارند .

مثلا در شرایطی که شوهر مبتلا به یکی از بیماری های مقاربتی جنسی باشد ، زن می تواند از تمکین امتناع کند و همزمان از نفقه نیز استفاده کند .

قانون مدنی نیز در ماده 1085 تمکین به معنای خاص را به معنای وظایف زن در برابر شوهر دانسته است ، اما برای انجام این وظیفه حق حبس برای زن را مطرح کرده است . بر اساس این ماده ، " زن می تواند تا مهر به او تسلیم نشده ، از ایفای وظایفی که در مقابل شوهر دارد ، امتناع کند مشروط به اینکه مهر او حال باشد و این امتناع مسقط حق نفقه نخواهد بود " . همانطور که از این ماده مشخص است ، زن می تواند تا مهریه خود را نگرفته است از تمکین خاص خودداری نماید و همچنان نفقه اش را بگیرد که این عمل اصطلاحا حق حبس نام دارد .

تمکین عام در اصطلاح حقوقی به معنای اطاعت از مرد در امور زندگی می باشد . مانند سکونت در منزلی که شوهر انتخاب کرده ، عدم خروج از منزل بدون اجازه از شوهر و حسن معاشرت با شوهر که عبارتست از خوش رفتاری با شوهر و رعایت نظافت و آرایش خود برای شوهر ؛ به نحوی که زمان ، مکان و شرایط خانوادگی به آنها اجازه داده است .

قانون مدنی تمکین عام را به وظایف زوجیت مذکور در ماده 1108 تفسیر کرده است . بر اساس این ماده ، " هر گاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند ، مستحق نفقه نخواهد بود " . بنابراین ، در صورتی که زن از تمکین عام در قبال شوهر امتناع کرده و بدون دلیل موجه از انجام وظایف قانونی امتناع کند ، مرد موظف به پرداخت نفقه به وی نخواهد بود .

یکی از تکالیف زوجین در مقابل یکدیگر این است که از هم تمکین کنند . نقطه مقابل تمکین زن ، نشوز است که به معنای آن است که زن و مرد در مقابل یکدیگر تمکین نکرده باشند . البته اصطلاح نشوز را بیشتر در مورد زنان به کار می برند ، اما از آن رو که هر دوی زن و مرد موظف به تمکین در برابر هم هستند ، عدم تمکین از جانب هر دوی آنها نشوز نام دارد .

در عرف حقوقی و قانونی ما ، تمکین در دو معنای تمکین عام و تمکین خاص به کار برده می شود که معانی متفاوتی هم دارند . از همین رو شناخت انواع تمکین اعم از تمکین عام و تمکین خاص و مصادیق آنها موضوع بسیار مهمی است . نکته قابل توجه این است که در انواع تمکین ، تشخیص اموری که مرد می تواند از همسر خود انتظار داشته باشد ، بستگی به عرف و آداب و رسوم اجتماعی دارد و نمی توان محدوده خاصی را برای آن قائل شد .

گفتیم تمکین وظایف زناشویی است که در صورتی که عقد نکاح آن ها به درستی منعقد شود، بر دوش زوجین قرار خواهد گرفت و عمل نکردن به این وظایف، آثار و نتایجی را به بار خواهد آورد. عدم تمکین یا نشوز، به معنی عمل نکردن به این وظایف زناشویی است که در این صورت زن، ناشزه می شود. نشوز فقط مختص به زوجه نیست و زوج هم در صورتی که وظایف خود را به خوبی ایفا نکند، ناشز می شود. 

 نتیجه عدم تمکین زن، عدم برخورداری او از نفقه است و تا زمانی که زن از شوهرش تمکین نکند، مرد می تواند از پرداخت نفقه به او سر باز زند. مرد هم در صورت عدم تمکین زن، می تواند با مراجعه به یکی از دفاتر خدمات قضایی، دادخواست الزام به تمکین تنظیم کند و پس از مراجعه به دادگاه، در صورتی که عدم تمکین احراز شود، مرد می تواند علاوه بر پرهیز از پرداخت نفقه به زن، از دادگاه اجازه ازدواج مجدد بگیرد و یا  می تواند با پرداخت مهریه به زن، درخواست طلاق نماید. 

شرایطی هم وجود دارد که زن می تواند به صورت مشروع از تمکین کردن سرباز زند. در صورت وجود این شرایط، او دیگر ناشزه نخواهد بود و نفقه به آن تعلق خواهد گرفت. از جمله این شرایط می توان به این اشاره کرد که پزشک برقراری رابطه را برای زن منع کرده باشد، یا مرد بیماری مقاربتی داشته باشد، خروج از منزل برای او ضرورت داشته باشد، ماندن در منزل شوهر موجب ضرر مالی یا جانی به او بشود.

تمکین تکلیفی است که زوجین در روابط زناشویی در مقابل یکدیگر دارند و در مقابل این تکلیف مانند تکالیف دیگر، حق تمکین وجود دارد. در صورتی که هرکدام از طرفین، تکالیف خود را به درستی ایفا نکنند، برای طرف دیگر حق تمکین بوجود می آید که با استناد به آن می تواند اقداماتی را در مقابل دیگری انجام دهد و از ضمانت اجراهای قانونی بهره مند شود. 

 در صورتی که زن بدون داشتن عذر مشروع، از تکلیف تمکین خود سر باز زند، برای مرد حق تمکین بوجود می آید و او این حق را دارد که از ضمانت اجراهای قانونی که برای عدم تمکین زن پیش بینی شده است استفاده کند. با استناد به حقی که در نتیجه عدم تمکین زن ایجاد شده است، مرد می تواند  زن را الزام به تمکین کند و در صورتی که همچنان از تمکین سرپیچی کرد، نفقه او را نپردازد، یا از دادگاه اجازه ازدواج مجدد دریافت کند و یا با پرداخت مهریه او درخواست طلاق کند.

مرد هم مانند زن در زندگی مشترکشان تکالیفی دارد و طبیعتا در صورتی که این تکالیف را انجام ندهد، حقوقی برای زن ایجاد می شود با این حال این حقوق را حق تمکین نمی خوانیم. در صورتی که مرد وظایف زناشویی خود را به درستی ایفا نکند، و یا در ارتباط با همسرش حسن معاشرت نداشته باشد به گونه ای که شرایط عسر و حرج بوجود بیاید و ادامه زندگی مشترک برای زوجه دشوار باشد، زن می تواند از دادگاه درخواست طلاق کند. همچنین در صورتی که مرد نفقه نپردازد، زن می تواند مرد را مورد تعقیب کیفری قرار دهد. 

این نکته را به خاطر داشته باشید که زن در هر صورت مستحق مهریه و اجرت المثل است، ولو اینکه ناشزه باشد.