وبلاگ حقوقي

در بسياري از نقاط كشور مرسوم است كه خانم ها موقع ازدواج وسايلي را با خود به منزل شوهر مي برند كه جزو جهيزيه زن بوده و در واقع مالكيت آنها با خود زن مي باشد ؛ چرا كه بر اساس قانون زن هيچ گونه تكليفي بابت فراهم نمودن اسباب زندگي نداشته و در واقع از باب تعاون و همكاري با شوهر اين وسايل را فراهم مي كند .

بنابراين به دليل اينكه مالكيت جهزيه به زن تعلق دارد ، بر اساس قانون استرداد جهيزيه هر زمان كه بخواهد مي تواند نسبت به استرداد جهيزيه خود يا حتي فروش آن اقدام نمايد ؛ چه زماني كه به علت طلاق قصد استرداد جهيزيه داشته باشد و چه بعد از مرگ همسر .

البته لازم به ذكر است كه اگر در خصوص جهيزيه زن بعد از فوت شوهر اختلافي ايجاد شود ، زن بايد دادخواست استرداد جهيزيه ارائه نمايد و مالكيت خود بر جهيزيه را به اثبات برساند ؛ مثل زماني كه ورثه شوهر متوفي ادعا مي كنند كه اموال شوهر ، جزء جهيزيه و متعلق به زن نيست و خود شوهر اين وسايل را خريداري نموده است . در چنين شرايطي زن بايد با داشتن سياهه جهيزيه اقدام به استرداد آن نمايد .

در پاسخ به اين سوال كه حقوق زن بعد از فوت شوهر شامل چه مواردي است ، مي توان به سهم زن از ارث شوهر اشاره نمود كه تكليف آن در قانون مدني مشخص شده است . بر اساس قانون مدني هر يك از زن يا شوهر كه در حين فوت ديگري زنده باشند و در عقد دائم ديگري بوده باشند مي توانند از متوفي ارث ببرند .

بنابراين سهم الارث زن بعد از فوت شوهر اختصاص به ازدواج دائم دارد و در عقد موقت زن حق مطالبه ارث ندارد . با اين حال گاهي مرد در طول مدت عده طلاق رجعي فوت كرده است كه در اين صورت ، چون زن مطلقه رجعيه در حكم همسر است ، باز هم در طول عده طلاق رجعي زن حق دريافت ارث دارد . مطالبه سهم الارث زن بعد از فوت شوهر از طريق ارائه دادخواست مطالبه ارث انجام مي شود .

لازم به ذكر است كه بر اساس قانون مدني سهم الارث زن بعد از مرگ همسر در صورتي كه مرد فرزند دارد و در صورتي كه مرد فرزندي ندارد تفاوت دارد و در واقع سهم الارث زن بعد از فوت شوهر كه فرزندي ندارد ، بيشتر است .

بر اساس قانون مدني در صورتي كه مردي فرزند داشته باشد و فوت كند ، زن او حق مطالبه سهم الارث به ميزان يك هشتم از اموال منقول و قيمت اموال غير منقول وي را خواهد داشت ولي در صورتي كه شوهر فوت شده فرزندي نداشته باشد سهم الارث زوجه ميزان يك چهارم از اموال منقول و قيمت اموال غير منقول شوهر مي باشد .

البته اگر مردي فوت كرده باشد و داراي دو يا چند همسر دائمي باشد ، سهم الارث دو زن از شوهر به طور مساوي ميان آنها تقسيم مي شود ؛ به اين معنا كه اگر مرد فرزند داشته باشد يك هشتم و اگر فرزندي نداشته باشد ، يك چهارم اموال منقول و قيمت اموال غير منقول وي به طور مساوي ميان همسران دائم وي تقسيم مي شود .

ازدواج موقت، نوعي از ازدواج در مذهب تشيع است كه بر خلاف نكاح دائم كه نياز به ثبت دارد و در صورت عدم ثبت آن، فرد، با ضمانت اجراي عدم ثبت نكاح دائم مواجه مي گردد، نياز به ثبت نداشته و صرف جاري شدن صيغه كه مي تواند توسط خود افراد نيز صورت گيرد و با مشخص كردن مدت ازدواج موقت و مهريه براي آن، صحيح مي باشد. 

اما به هر ترتيب ممكن است، به علت به وجود آمدن شرايط الزام به ثبت ازدواج موقت، از قبيل بارداري زوجه يا درج شرط ثبت ازدواج، در شروط ضمن عقد، يا به علت توافق زوجين، بر ثبت ازدواج موقت، افراد تمايل به گرفتن گواهي ازواج موقت داشته باشند. در خصوص شرايط و نحوه دريافت گواهي ازدواج موقت بايد گفت، متقاضيان دريافت گواهي ازدواج موقت، يعني همان طرفين ازدواج (زوج و زوجه)، بايد، با در دست داشتن مدارك لازم براي اخذ از قبيل شناسنامه و كارت ملي، در يكي از دفاتر رسمي ثبت ازدواج و طلاق حاضر شوند و پس از ثبت ازدواج خود، اقدام به اخذ گواهي ازدواج موقت نمايند.

مدارك لازم براي اخذ گواهي ازدواج موقت

در مواردي كه در ازدواج موقت، طرفين به هر دليلي قصد ثبت نكاح موقت خود، در دفاتر ثبت ازدواج و دريافت گواهي ازدواج موقت را دارند، بايد بدانند كه در اين موارد، نياز به ارائه مدارك خاصي به دفترخانه است تا گواهي مورد نظر صادر گردد. مدارك لازم براي اخذ گواهي ازدواج موقت عبارتند از:

مدارك مورد نياز براي مردان:

يك قطعه عكس سه در چهار

كارت ملي

شناسنامه

مدارك مورد نياز براي زنان:

يك قطعه عكس سه در چهار

كارت ملي

شناسنامه

گواهي پزشكي در صورت عدم باكره بودن

طلاق نامه براي زنان مطلقه

اجازه نامه پدر يا جد پدري يا حضور آنها در محضر، و در صورتي كه پدر يا جد پدري فوت نموده باشند بايد گواهي فوت آنها به محضر ارائه شود. البته اذن پدر يا جد پدري، صرفا از مدارك و شرايط ازدواج موقت دختر باكره مي باشد.

ازدواج از جمله امور مهمي است كه در قانون نيز به آن توجه ويژه اي شده و قانون مدني، موادي را به تعريف ازدواج در قانون و انواع آن، اختصاص داده است. در كشور ما و بر اساس شرع مقدس، ازدواج، به دوصورت ازدواج دائم و ازدواج موقت، وجود دارد كه هر يك از آنها، قوانين و تشريفات مخصوص به خود را دارند.

به عنوان مثال، از تشريفات نكاح دائم آن است كه حتما بايد ثبت شود و در غير اين صورت، فرد، مرتكب جرم عدم ثبت نكاح دائم مي گردد، اما بر خلاف نكاح دائم، ازدواج موقت، جز در موارد الزام قانون گذار از قرار بارداري زن در نكاح موقت، يا وجود شرط ثبت ازدواج در شروط ضمن عقد، نياز به هيچگونه ثبتي ندارد.

همانگونه كه گفتيم، ثبت ازدواج، در نكاح دائم، اجباري و در نكاح موقت، در مواردي اجباري و در غير از آن موارد، كاملا اختياري و مبني بر خواست و اراده طرفين مي باشد. به هر روي، با ثبت ازدواج در دفاتر ثبت ازدواج و طلاق، به افراد، سند ازدواج يا گواهي ازدواج داده مي شود كه مدركي است دال بر اثبات رابطه زوجيت ميان افراد و با استفاده از آن، افراد به راحتي مي توانند رابطه زوجيت خود را ثابت نموده و در موارد مورد نياز، از قبيل اخذ شناسنامه براي فرزند، گرفتن مهريه، طلاق يا برهم زدن نكاح موقت به واسطه عسر و حرج و مواردي از اين دست، از آن استفاده نمايند. 

بنابراين، در پاسخ به پرسش گواهي ازدواج موقت چيست، مي توان گفت: گواهي ازدواج موقت، مدركي است كه پس از طي كردن مراحل و شرايط ثبت ازدواج موقت و ارائه مدارك لازم براي اخذ آن به دفاتر ثبت ازدواج و طلاق، به افراد داده مي شود و اثبات كننده رابطه زوجيت ميان آنها مي باشد و در موارد مربوط به ازدواج، از قبيل شناسنامه گرفتن براي فرزند حاصل از اين ازدواج، مطالبه مهريه و مواردي از اين دست، مورد استفاده قرار مي گيرد.

ابتدا بايد مسئله اي را روشن كنيم و آن هم اين است كه زوجه متوفي ، علاوه بر اينكه از شوهر خود ارث مي برد ، ممكن است بتواند برخي ديگر از حقوق قانوني خود را نيز از تركه شوهر ، مطالبه نمايد . به عنوان نمونه ، نفقه معوقه ، مهريه و همچنين اجرت المثل زن پس از فوت شوهر ، از آن جهت كه بدهي يا دين شوهر متوفي به زوجه بوده است ، قبل از تقسيم ارث شوهر ، زن مي تواند آنها را از اموال به جاي مانده همسر خود ، مطالبه و دريافت نمايد .

پس از آن ، نوبت به تقسيم ارث شوهر مي رسد ؛ اما تكليف زن در اين خصوص چيست ؟ در قانون ، تكليف خاصي جهت حفظ و مراقبت از اموال شوهر بعد از فوت وي ، مقرر نشده است . لكن ، در صورتي كه شوهر فوت شده ، علاوه بر همسر و فرزندان ، ورثه ديگري همچون مادر و پدر نيز داشته باشد ، آنها نيز مي توانند از اموال به جاي مانده ، سهم الارث خود را مطالبه نمايند و دادخواست انحصار وراثت بدهند .

البته قبل از تقسيم سهم الارث شوهر فوت شده ، مي بايست كليه بدهي هاي شوهر ( به زوجه و يا ساير طلبكاران وي ) از اموال به جاي مانده از شوهر ، پرداخت شود و پس از عمل كردن به وصيت هاي متوفي ، نوبت به تقسيم ارث مي رسد . ميزان سهم الارث زن ، در صورتي كه زوج ، فرزند داشته باشد ، يك هشتم و در صورتي كه شوهر ، فرزند نداشته باشد ، يك چهارم مي باشد .

اما در پاسخ به اين سوال كه وظايف زن بعد از فوت شوهر در خصوص اموال به جاي مانده از وي چيست ، مي توان گفت كه اگر شوهر ، در طول مدت حيات خود ، همسرش را وصي خود كرده باشد ؛ به اين صورت كه با استفاده از اموال به جاي مانده از وي ، اموري را انجام دهد ، زوجه ، موظف و مكلف به عمل كردن به وصيت شوهر متوفي مي باشد .

همچنين ، لازم به ذكر است كه اگر شوهر ، منزل مسكوني داشته باشد كه زوجه ، پس از فوت شوهر در آن سكونت دارد ، اگر بجز زوجه و فرزندان وي ، ساير ورثه شوهر فوت شده ، از قبيل مادر يا پدر وي نيز در آن منزل ، سهم الارث داشته باشند ، مي توانند از همسر متوفي ، تقاضاي اجرت المثل يا اجاره منزل را داشته باشند كه در اين صورت ، زن ، موظف است به نسبت سهم الارث ايشان از منزل ، به آنها اجرت المثل بدهد و يا رضايت ايشان را جلب كند .

يكي ديگر از تكاليفي كه به لحاظ حقوقي ، مي توان جزو وظايف زن پس از فوت شوهر محسوب نمود ، به عهده گرفتن حضانت فرزندان مشترك مي باشد . در واقع ، به دليل اينكه حضانت فرزندان ، هم حق و هم تكليف والدين محسوب مي شود ، در صورتي كه زن و شوهر ، فرزند يا فرزندان مشتركي داشته باشند ، زن ، پس از مرگ همسر خود ، نمي تواند به لحاظ قانوني ، فرزندان را مهمل گذارد و بايد نسبت به حضانت و تربيت آنها اقدام نمايد .

شايد بسياري از افراد ، تصور كنند كه در صورت فوت كردن پدر ، مادر هيچگونه حق و تكليفي، بابت حضانت فرزندان خود نداشته و يا اينكه جد پدري ، مي تواند اقدام به گرفتن فرزندان از مادر نمايد ؛ اما اين امر صحت ندارد . چرا كه بر اساس قانون مدني ، در صورت فوت يكي از والدين ، حضانت به عهده ديگري كه زنده است ، قرار خواهد گرفت .

البته ، حضانت فرزندان ، گاهي مستلزم پرداخت هزينه هاي معاش آنها و به عبارتي ، پرداخت نفقه فرزند نيز مي باشد . در اين صورت ، اين سوال مطرح مي شود كه در صورت فوت همسر ، آيا زن موظف به پرداخت نفقه به فرزندان خود نيز مي باشد ؟ پاسخ به اين سوال منفي است ؛ با اين توضيح كه در صورت مرگ پدر ، ابتدائا جد پدري ، موظف به تامين مخارج نوه هاي خود بوده و مي بايست نفقه آنها را بپردازد . اما در صورتي كه جد پدري زنده نباشد ، يا توانايي پرداخت نفقه نداشته باشد ، اين وظيفه و تكليف ، به عهده مادر خواهد بود .

يكي از مهم ترين تكاليف پيش بيني شده در قانون مدني ، براي زناني كه از همسر خود به واسطه طلاق يا فوت جدا شده اند ، نگه داشتن عده است . بر اين اساس ، زنان ، موظف هستند كه در صورت فوت كردن شوهر يا مرگ همسر خود ، به مدت ذكر شده در قانون ، عده وفات شوهر نگه دارند . فلسفه پيش بيني تكليف زن جهت نگه داشتن عده وفات بعد از فوت همسر ، آن است كه حرمت شوهر فوت شده حفظ شود .

به همين خاطر ، تمامي خانم هاي بيوه كه همسر آنها فوت كرده است ، موظف هستند كه به مدت 4 ماه و ده روز ، عده وفات شوهر را نگه دارند و پس از سپري شدن عده فوت همسر ، در صورت تمايل ، با مرد ديگري ازدواج كنند . البته ، نكته مهمي كه در خصوص تكليف زن به جهت نگه داشتن عده فوت شوهر وجود دارد ، آن است كه اصولا تمامي خانم ها ، صرف نظر از اينكه با همسر خود رابطه زناشويي برقرار نموده باشند يا خير ، مكلف به نگه داشتن عده وفات هستند .

يعني بر خلاف عده طلاق ، كه فلسفه آن ، جلوگيري از اختلاط نسل است ، در عده وفات شوهر ، زن براي حفظ حرمت شوهر فوت شده ، بايد عده نگه دارد . لذا حتي خانم هايي كه به دوران يائسگي رسيده اند نيز ، در صورتي كه شوهرشان فوت كند ، بايد عده وفات نگه دارند . همچنين ، در مورد تكليف زنان باردار جهت نگه داشتن عده وفات شوهر ، بايد يادآوري نمود كه عده وفات زن باردار ، تا پايان بارداري است ؛ مگر اينكه زودتر از 4 ماه و ده روز ، وضع حمل نمايند ؛ كه در اين صورت ، عده وفات زن باردار ، همان 4 ماه و 10 روز خواهد بود .

ذكر اين نكته ضروري است كه در مقابل وظيفه زن در رابطه با عده پس از مرگ شوهر ، اين حق نيز براي زن پيش بيني شده است كه از نفقه دوران عده وفات ، برخوردار شود . به اين صورت كه بر اساس قانون مدني ، پرداخت مخارج زندگي زوجه در طول عده وفات ، در صورت عدم امكان پرداخت توسط اموال مرد متوفي، به عهده خويشاوندان همچون پدر وي خواهد بود.

فوت شوهر ، زن را به لحاظ حقوقي ، در شرايط خاصي قرار مي دهد كه بر اساس آن ، زنان مي بايست برخي وظايفي كه در قانون ، براي آنها مقرر شده است را انجام دهند . گاهي اين سوال مطرح مي شود كه وظايف زن بعد از فوت و مرگ شوهر ، شامل چه مواردي مي باشد ؟ به عبارت ديگر ، در قانون ، براي خانم هايي كه همسر آنها فوت كرده است ، چه تكاليفي مقرر شده است ؟ براي پاسخ دادن به اين سوال ، بايد شرايط متمايز هر فرد را نيز لحاظ نمود .

به عنوان نمونه ، زن شوهردار ، با داشتن فرزند ، وظايف و تكاليف بيشتري در خصوص زندگي مشترك خود داشته و به عبارت ديگر ، ممكن است كه متكفل امور معيشتي يا پرداخت نفقه به فرزندان خود باشد و موظف به حضانت از كودكان شود .

همچنين ، تمامي خانم هايي كه همسر خود را از دست مي دهند ، به لحاظ قانوني ، مكلفند كه پس از فوت شوهر ، عده نگه داشته و پس از آن ، در صورت تمايل ، با مرد ديگري ازدواج كنند . اما در هر صورت ، در طول مدت عده وفات شوهر ، زنان حق نفقه خواهند داشت .

به علاوه اينكه ، ممكن است شوهر فوت شده ، در حين فوت ، اموالي را از خود به جاي گذاشته باشد . در اين حالت ، اصولا زن ، مي تواند پس از عمل كردن به وصيت شوهر ، از اموال شوهر خود ، حقوق مالي خود از قبيل نفقه معوقه ، اجرت المثل ايام زندگي مشترك و مهريه خود را مطالبه نمايد و سپس ، مابقي آن را به صورت سهم الارث ، ميان ساير ورثه تقسيم نمايند .

لذا در قسمت هاي بعدي ، به تفصيل ، مهم ترين تكاليف زن پس از مرگ شوهر را ، در خصوص مواردي همچون نگه داشتن عده وفات شوهر و همچنين ، ساير وظايف زن متاهل ، چه در زمينه مالي و چه در زمينه مراقبت و حضانت فرزندان ، بررسي خواهيم نمود .

بر اساس قانون حمايت خانواده ، يكي از مهم ترين تكاليفي كه هنگام عقد ازدواج ، به عهده مردان قرار مي گيرد، ثبت ازدواج دائم و موقت ، در محضر است و به همين دليل است كه براي عدم ثبت ازدواج در محضر توسط مردان ، ضمانت اجرا نيز پيش بيني شده است . اما سوال اين است كه اگر مردي بخواهد براي بار دوم ، به صورت مجدد ، ازدواج كند ، بايد چه مداركي را ارائه نمايد و چه نكاتي را مد نظر قرار دهد ؟

پاسخ به اين سوال را مي توان در دو فرض بيان كرد . گاهي ازدواج دوم ، پس از طلاق يا فوت همسر اول است ؛ اما گاهي ازدواج دوم مرد ، در حالتي است كه به لحاظ قانوني ، با زن ديگري ، پيوند زوجيت دارد كه در هر يك از اين حالات ، مدارك لازم ، ممكن است متفاوت باشند . در فرض اول ، ارائه گواهي فوت يا برگه طلاق نامه ، يكي از مدارك لازم براي ثبت كردن ازدواج در محضر است .

اما در حالت دوم ، بايد گفت كه بر اساس قانون حمايت خانواده ، مردان نمي توانند بدون اجازه و رضايت همسر خود ، اقدام به ازدواج مجدد نمايند . البته ، گاهي ، به دليل عدم ايفاي وظايف زناشويي از سوي زن ، دادگاه به جاي زن ، اين اجازه را به مرد مي دهد كه براي مرتبه دوم، ازدواج نمايد . بنابراين ، مردان براي ازدواج دوم خود ، با داشتن همسر اول ، يا بايد رضايت ازدواج دوم را از همسر خود گرفته باشند و يا اينكه دادگاه ، اجازه ازدواج مجدد را به مرد داده باشد .

لازم به ذكر است كه اگر مردي ، بدون رضايت همسر خود يا اجازه دادگاه ، اقدام به ازدواج دوم نموده باشد ، همسر اول وي ، مي تواند به استناد شروط ضمن عقد نكاح ، تقاضاي طلاق نمايد و كليه حقوق قانوني خود از جمله مهريه را نيز مطالبه نمايد .

از ديگر مدارك لازم براي ازدواج دوم مردان ، شناسنامه و كارت ملي آنها ، به همراه جوابيه آزمايش هاي قبل از ازدواج است كه مي تواند بر حسب مورد ، شامل آزمايش اعتياد ، آزمايش بيماري هاي مقاربتي ، آزمايش خون و غيره شود 

برخي مواقع ، ممكن است زن و مردي ، در ازدواج اول خود با ناكامي مواجه شده باشند و پس از اينكه با طي كردن تشريفات قانوني ، از همسر خود طلاق گرفتند ، قصد ازدواج مجدد يا ازدواج دوم داشته باشند . سوالي كه ممكن است مطرح شود ، آن است كه مدارك لازم براي ازدواج دوم زن چيست و در صورتي كه زن ، قصد داشته باشد مجددا ازدواج كند ، براي ثبت ازدواج دوم در محضر ، چه مداركي را بايد فراهم نمايد ؟

قبل از اينكه به اين سوال پاسخ دهيم ، بايد به يك نكته اشاره نماييم و آن هم اينكه ، اصولا زنان ، بعد از طلاق از همسر قبلي خود و يا فوت كردن همسر اول ، مي بايست مدت زماني را به عنوان عده طلاق يا عده وفات شوهر نگه دارند و سپس ، با مرد ديگري ازدواج كنند . البته ، خانم هايي كه دوشيزه هستند ، نيازي به نگه داشتن عده طلاق ندارند . مدت زمان عده وفات شوهر ، 4 ماه و ده روز است و مدت زمان عده طلاق ، معمولا سه طُهر است كه جزييات مربوط به آن را مي توانيد در مقاله عده طلاق رجعي ملاحظه نماييد .

البته ، اگر طلاق قبلي زن ، از نوع طلاق رجعي باشد ، از آن جهت كه زن ، در طول مدت عده طلاق رجعي ، در حكم زوجه است ، شوهر سابق ، موظف است به لحاظ قانوني ، نفقه وي را بپردازد و همچنين ، اين حق را دارد كه در طول مدت عده ، به همسر خود رجوع نمايد . به همين دليل ، حتي خواستگاري از زن در طول مدت عده طلاق رجعي ، امكان پذير نيست .

در هر حال ، پس از سپري شدن عده ، زن مي تواند مجددا ازدواج كند ؛ چه از نوع دائم و چه از نوع موقت . به همين منظور ، لازم است كه مدارك لازم براي ازدواج دوم زن را مورد بررسي قرار داد ؛ چرا كه با مدارك لازم براي ازدواج اول زن ، تفاوت هايي دارد .

يكي از مهم ترين مدارك لازم براي ازدواج مجدد ، طلاق نامه است و بدون ارائه نمودن آن ، نمي توان مجددا ازدواج كرد . از روي برگه طلاق نامه ، سپري شدن مدت عده طلاق نيز قابل تشخيص است . البته در صورتي كه همسر قبلي زن فوت كرده باشد ، ارائه نمودن گواهي فوت وي ، به عنوان مدرك ، الزامي است .

علاوه بر اين ، يكي ديگر از مدارك لازم براي ازدواج دختران ، اجازه پدر يا جد پدري ايشان است . اما در صورتي كه زن ، در ازدواج قبلي خود ، رابطه زناشويي داشته است ، نيازي به كسب اجازه پدر يا جد پدري خود نخواهد داشت . اما گاهي ، در ازدواج اول ، زن ، با همسر خود رابطه زناشويي برقرار نكرده است و با فوت يا طلاق ، از همسر خود جدا مي شود . در اين صورت ، از آن جهت كه زوجه هنوز باكره يا دوشيزه است ، مي بايست پدر ، به صورت حضوري در محضر ، رضايت يا اجازه داده و يا اينكه به دختر خود، وكالت براي ازدواج داده باشد .

همچنين ، ارائه نمودن مدارك هويتي ، از قبيل شناسنامه و كارت ملي ، به همراه فتوكپي هاي آن ، از ديگر مدارك لازم براي ازدواج دوم زنان مي باشد . ارائه برگه آزمايش هاي پيش از ازدواج نيز ، به عنوان يكي از مدارك لازم براي ازدواج مجدد ، ضرورت دارد .