وبلاگ حقوقي

زن و مرد مي توانند در زمان عقد ، بر روي ميزان مهريه توافق كنند اما در شرايطي ممكن است به هر دليل اين ميزان مشخص نشده باشد و با اين حال ، اين به آن معني نيست كه به زن مهريه تعلق نمي گيرد و در صورتي كه زن و شوهر در ميزان مهريه به توافق نرسيده باشند ، راه هاي ديگري براي تعيين ميزان مهريه زن وجود دارد و لذا مهريه از اين نظر به اقسامي تقسيم بندي مي شود . اقسام مهريه از نظر تعيين مهر در نكاح عبارت است از مهرالمسمي ، مهرالمثل ، مهرالمتعه و مهرالسنه كه در زير تعريف هر كدام را بيان كرده ايم .

1مهرالمسمي : مقدار مال معيني است كه با توافق طرفين در هنگام عقد به عنوان مهريه زن معين شده است كه مرد بايد آن مقدار را به زن بپردازد . البته نكته قابل توجه اين است كه زن فقط مي تواند براي دريافت 110 سكه مرد را به پرداخت مهريه جلب كند و از ضمانت اجرا هاي قانون اجراي محكوميت هاي مالي بهره بگيرد .

2مهرالمثل : در صورتي كه ميزان مهريه زن ، در عقدنامه نكاح ذكر نشده باشد و طرفين هيچ توافقي بر اين مبنا انجام نداده باشند و همچنين بين طرفين نزديكي رخ داده باشد ، براي زن ، مهرالمثل تعيين مي شود . ماده 1087 مهرالمثل را تعريف كرده است : " اگر در نكاح دائم مهر ذكر نشده يا عدم مهر شرط شده باشد نكاح صحيح است و طرفين ميتوانند بعد از عقد مهر را به تراضي معين‌ كنند و اگر قبل از تراضي بر مهر معين بين آن ها نزديكي واقع شود زوجه مستحق مهرالمثل خواهد بود. "

علاوه بر آن موارد ديگري نيز وجود دارد كه زن مستحق دريافت مهرالمثل مي شود . اين موارد عبارتند از :

در صورتي كه عقد نكاح به درستي منعقد نشده باشد و يا شرايط لازم براي انعقاد را نداشته باشد و زن هم از اين قضيه اطلاع نداشته باشد و با مرد ، نزديكي كند ، مهرالمثل به او تعلق خواهد گرفت . طبق ماده 1099 : " در صورت جهل زن به فساد نكاح و وقوع نزديكي زن مستحق مهرالمثل است. "

مورد دومي كه زن مهرالمثل دريافت مي كند ، اين است كه مهريه اي كه در عقدنامه مشخص شده باشد ، معلوم نباشد و يا ارزش مادي نداشته باشد كه در ماده 1100 اين نكته به روشني بيان شده است : " در صورتي مهرالمسمي مجهول باشد يا ماليت نداشته باشد يا ملك غير باشد در صورت اول و دوم زن مستحق مهرالمثل خواهد ‌بود ..."

براي تعيين مهرالمثل ، وضعيت زن مورد توجه قرار مي گيرد و با توجه به شان زن و وضعيت خانوادگي او مهرالمثل محاسبه مي شود ماده 1091 در همين مورد مي گويد : " براي تعيين مهرالمثل بايد حال زن از حيث شرافت خانوادگي و ساير صفات و وضعيت او نسبت به اماثل و اقران و اقارب و همچنين‌ معمول محل و غيره در نظر گرفته شود. "

3مهرالمتعه : در ماده 1093 اين نوع مهر تعريف شده است : " هرگاه مهر در عقد ذكر نشده باشد و شوهر قبل از نزديكي و تعيين مهر زن خود را طلاق دهد ، زن مستحق مهرالمتعه است " بنابراين در مورد اين كه مهرالمتعه به زن تعلق مي گيرد يا خير ، دو شرط بايد وجود داشته باشد : اول اين كه مهريه در زمان نكاح مشخص نشده باشد ، و دومي اين كه پيش از اين كه زن و مرد باهم ارتباط زناشويي داشته باشند ، طلاق بگيرند . براي تعيين ميزان مهرالمتعه ، بر خلاف مهرالمسمي ، وضعيت اقتصادي مرد مورد توجه قرار مي گيرد نه وضعيت زن . ماده 1094 قانون مدني به اين نكته اشاره كرده است : " براي تعيين مهرالمتعه حال مرد از حيث غنا و فقر ملاحظه مي شود "

4مهرالسنه : تعريف مهرالسنه در قانون مدني نيامده است اما با مراجعه به منابع فقهي مي توان به تعريف آن پي برد . مهرالسنه ، مهريه دختران پيامبر بوده كه ميزان آن پانصد درهم نقره مي باشد كه محاسبه آن با نوسانات بازار لحاظ مي شود و در صورتي كه در قسمت ميزان مهريه ، نوشته شده باشد ، مهرالسنه اين ميزان قابل مطالبه است .

مهريه را مرد بايد به زن بپردازد و گاهي پيش مي آيد كه مرد ، توانايي مالي براي پرداخت مهريه را ندارد و از اين رو ، در مطالبه مهريه شرط استطاعت مطرح شده و مهريه بر اين اساس به دو نوع تقسيم بندي مي شود . انواع مهريه از نظر شرط استطاعت عبارت است از مهريه عند المطالبه و عند الاستطاعه كه در ادامه به آن ها پرداخته ايم .

1 مهريه عند المطالبه : عند المطالبه به معني هنگام مطالبه است و مهريه عندالمطالبه مهريه اي است كه زن هر زمان كه آن را مطالبه كند مرد بايد آن را بپردازد و در صورتي كه مرد آن را نپردازد مي تواند از مراجع قانوني براي مطالبه آن اقدام كند و حتي در صورتي كه مرد واقعا استطاعت مالي نداشته باشد ، و ادعاي اعسار از پرداخت مهريه او اثبات شود ، ضمانت اجراهايي وجود دارد كه زن مي تواند با استناد به آن مرد را ملزم به پرداخت مهريه كند .

2 مهريه عندالاستطاعه : عند الاستطاعه به معني هنگام توانايي است و اين توانايي در اين جا به معني توانايي مالي مي باشد و مهريه عند الاستطاعه ، مهريه اي است كه مرد هر زمان كه توانايي مالي داشته باشد ملزم به پرداخت آن مي باشد . در مهريه عندالاستطاعه زن ، بايد استطاعت و توانايي مرد را اثبات كند .

هر دو نوع مهريه ، عند الاستطاعه و عند المطالبه قابل دريافت و از ديون ممتاز است و مرد به هيچ وجه نمي تواند از پرداخت آن شانه خالي كند ، مگر اين كه خود زن تصميم به بخشيدن مهريه بگيرد و آن را بذل كند .

در گذشته ، در صورتي كه مهريه زن عند المطالبه بود ، و مرد به هر دليل ، از جمله عدم توانايي مالي آن را پرداخت نمي كرد ، زن مي توانست او را به زندان محكوم كند و در مورد مهريه هاي عندالاستطاعه ، مرد تنها در صورتي به زندان مي افتاد كه توانايي پرداخت مهريه را داشت اما از پرداخت آن امتناع مي كرد اما امروزه ، طبق بخشنامه اصلاحيه بند (ج) ماده ۱۸ آيين نامه نحوه ي اجراي محكوميت هاي مالي، مهريه چه عند الاستطاعه باشد چه عندالمطالبه ، امكان به زندان انداختن مرد به دليل عدم توانايي مالي براي پرداخت مهريه وجود ندارد و تنها در صورتي مي توان او را به زندان محكوم كرد كه علي رغم توانايي مالي ، از پرداخت آن خودداري كند .

مهر يا مهريه يكي از حقوق مالي زن است كه به مجرد جاري شدن صيغه عقد ، زن مالك آن مي شود . هر چيزي كه ارزش مالي داشته باشد ، مي تواند مهريه زن قرار بگيرد و زن هم مي تواند آن را حتي بعد از فوت شوهرش ، مطالبه كند و عواملي مانند نشوز و مانند آن در اين مورد كه زن مي تواند مهريه دريافت كند يا خير تاثيري ندارد . 

مهريه انواع و اقسامي دارد كه بر اساس شرط استطاعت ، به دو دسته عند الاستطاعه و عند المطالبه تقسيم مي شود و بر اساس تعيين مهر در نكاح به مهرالمثل ، مهرالمسمي و مهرالمتعه تقسيم مي شود كه هر كدام از اين انواع و اقسام شرايط خاص خودش را دارد. 

مهريه مي تواند تركيبي از انواع آن باشد و مثلا مي تواند مقداري از مهريه عند المطالبه و مقداري از آن عند الاستطاعه باشد .

با توجه به ماده 22 قانون حمايت از خانواده ، ميزان مهريه هر چقدر كه توافق شود ، تنها تا 110 سكه آن، زن در صورت عدم پرداخت براي جلب شوهر اقدام نمايد و براي دريافت مبالغ مازاد بر آن ، امكان جلب مرد وجود ندارد، مگر اينكه ملائت و توانايي مالي مرد اثبات گردد.

مهريه از هر نوعي كه باشد تحت شرايط خاص خود قابل مطالبه است و مرد در هر صورت بايد مهريه همسر خود را بپردازد . 

مطابق ماده 30 قانون مدني كه اشعار مي دارد:"هر مالكي نسبت به مايملك خود حق همه گونه تصرف و انتفاع دارد مگر در مواردي كه قانون استثناء كرده باشد" و مطابق ماده 31 قانون مدني كه اشعار مي دارد:"هيچ مالي را از تصرف صاحب آن نمي توان بيرون آورد مگر به حكم قانون". همچنين ماده 35 قانون مدني اشعار مي دارد:"تصرف به عنوان مالكيت، دليل مالكيت است مگر اينكه خلاف آن ثابت شود"

مقصود از تصرف، سلطه و اقتدار عرفي است كه شخص بر مالي دارد اعم از اينكه مالك مال بوده يا به هر سبب و علتي مانند اجاره حق استفاده از مال براي وي فراهم گشته. حال چنانچه شخص ديگري بخواهد مالي كه در تصرف ديگري است را از تصرف وي خارج كند بايد حقانيت خويش را اثبات نمايد و با اثبات حقانيت خويش از قانون در خصوص اعمال تصرف خود حكم بگيرد. تصرف عدواني در لغت به معناي ملك يا مالي را به زور تصاحب و از تصرف ديگري خارج نمودن مي باشد. از گذشته تا كنون يكي از دعاوي رايج ميان افراد، دعاوي در خصوص اموال و مالكيت است كه شايع ترين آنها دعواي تصرف عدواني است. تصرف عدواني در عالم حقوق به معناي آن است كه اموال غير منقول شخصي كه بر آنها سابقه تصرف دارد را بدون رضايت وي از تصرف او خارج كرد.

اموال در عالم حقوق به دو دسته مال منقول و مال غير منقول تقسيم مي شوند. اموال منقول اموالي است كه قابليت نقل و انتقال بدون آسيب به آنها وجود دارد و اموال غير منقول اموالي است كه قابليت نقل و انتقال در خصوص آنها متصور نيست. دعواي تصرف عدواني صرفا در خصوص اموال غير منقول اعم از ملك و زمين قابل تصور و طرح است و بايد دانست اثبات مالكيت ملك توسط مدعي تصرف، شرط نيست و داشتن سابقه تصرف كافي مي باشد. يعني چنانچه فردي به موجب قرارداد اجاره مالك منافع يك ملك براي مدت يكسال باشد، حق هر گونه تصرف و انتفاعي را در حدود قرارداد در ملك مذكور داشته باشد و اگر شخصي با قهر و غلبه بر ملك مورد اجاره تسلط يابد و مانع بهره برداري وي از حقوق مالكانه اش گردد باز هم دعواي تصرف عدواني قابل تصور است.

مواردي كه ذكر آن در اجاره نامه الزامي است :

بر طبق ماده 5 قانون رو ابط موجر و مستاجر ، دفا‌تر اسناد رسمي مكلفند علاوه بر نكاتي كه به موجب قوانين و مقررات بايد رعايت شود نكات زير را در اجاره‌نامه تصريح كنند : 

۱ - اقامتگاه موجر به طور كامل و مشخص . 

۲ - نشاني كامل مورد اجاره و قيد اينكه از لحاظ رابطه اجاره اين محل اقامتگاه قانوني مستأجر مي‌باشد مگر اينكه طرفين به ترتيب ديگري‌تراضي نموده باشند . 

۳ - عين مستأجره در تصرف كدام يك از طرفين مي‌باشد و در صورتي كه در تصرف مستأجر نباشد تحويل آن در چه مدت و يا با چه شرايطي‌صورت خواهد گرفت . 

۴ - تعيين اجاره بها و نحوه پرداخت و مهلت نهايي پرداخت هر قسط . 

۵ - تصريح به آنكه مستأجر حق انتقال به غير را كلاً يا جزء يا به نحو اشاعه دارد يا ندارد . 

۶ - تعهد مستأجر به تخليه و تحويل مورد اجاره به موجر پس از انقضاء مدت اجاره يا تجديد اجاره با تراضي . 

۷ - حق فسخ موجر در صورت تخلف مستأجر از پرداخت اجاره بها در موعد مقرر يا ساير شروط اجاره‌نامه . 

موارد بيان شده در قرارداد اجاره

قراردادهاي اجاره به صورت يك فرم چاپي است كه موارد بيان شده در قرارداد اجاره به صورت ثابت در آن ذكر شده است كه اگر طرفين قرارداد بخواهند مي توانند در صورت توافق بندهايي را از آن حذف و يا به آن اضافه كنند . اين نمونه قراردادهاي اجاره مسكن بر اساس استاندارد هاي سازمان ثبت اسناد و املاك كل كشور است . 

- طرفين قرارداد 

- موضوع قرارداد و مشخصات مورد اجاره 

- مدت اجاره

- اجاره بها و نحوه پرداخت

- تسليم مورد اجاره

- شرايط و آثار قرارداد

بر اساس ماده 7 قانون روابط موجر و مستاجر سل 56 ، در مواردي كه بين موجر و كسي كه ملك را به عنوان مستاجر در تصرف دارد اجاره نامه تنظيم نشده با اگر تنظيم شده مدت آن منقضي شده و طرفين راجع به تنظيم اجاره نامه يا تعيين اجاره بها و شرايط آن اختلاف داشته باشند هر يك مي توانند براي تعيين اجاره بها ( در مواردي كه اجاره نامه در بين نباشد ) و تنظيم اجاره نامه به دادگاه مراجعه كنند . بنابراين در صورتي كه قرارداد اجاره اي با اين شرايط منعقد شده باشد ، مستاجر يا حتي موجر مي توانند به دادگاه صالح براي الزام به تنظيم سند رسمي اجاره مراجعه كنند و به دادگاه دادخواست الزام به تنظيم سند رسمي اجاره دهند . دعوي الزام به تنظيم سند رسمي اجاره يك دعوي غير مالي است . هم چنين دعوي تنظيم سند رسمي اجاره زماني مي تواند مطرح شود كه طرف مقابل دعوي از تنظيم سند رسمي امتناع كند .

به موجب ماده 21 قانون حمايت از خانواده مصوب 1391، در سه حالت باردار شدن زوجه، توافق طرفين و شرط ضمن عقد، ازدواج موقت بايد در دفترخانه ثبت گردد. حال، در اين بخش قصد داريم، مدارك لازم براي صيغه موقت را بيان كنيم. مدارك لازم براي صيغه موقت زن دوشيزه با زوجه اي كه قبلا ازدواج كرده باشد، متفاوت است. كه شامل موارد ذيل مي باشد:

مدارك شناسايي زوجين ( كارت ملي وشناسنامه زن و مرد)

دو قطعه عكس 4 در 3

شناسنامه و كارت ملي پدر زوجه و حضور ايشان در دفترخانه (كه تنها از شرايط ازدواج موقت دختر باكره مي باشد) 

طلاق نامه يا گواهي فوت همسر (در صورتي كه زوجه، قبلا ازدواج كرده باشد)

بنابراين، با توجه به توضيحات بالا، اگر خانمي در گذشته ازدواج كرده باشد، براي ثبت صيغه موقت، نياز به اذن پدر ندارد؛ اما بايد گواهي فوت همسر سابق خود را يا طلاق نامه را براي ثبت ازدواج موقت به مسئول دفترخانه، ارائه دهد. اما دختر باكره لزوما با اذن پدر مي تواند، صيغه موقت خود را در دفترخانه ثبت نمايد.

صيغه موقت، يكي از اقسام نكاح در نظام حقوقي ايران است كه به تبعيت از فقه، اين نوع از ازدواج به رسميت شناخته شده است. نكاح دائم، به موجب قانون حمايت خانواده مصوب 1392 بايد ثبت گردد، در غير اين صورت، براي مرد به دليل عدم ثبت نكاح، در قانون، مجازات حبس تعيين شده است. در خصوص ثبت ازدواج موقت در دفترخانه، قانون، اصولا آن را الزامي ندانسته است، اما تحت شرايطي استثنايي، ثبت ازدواج موقت نيز الزامي مي باشد.

به موجب ماده21 قانون حمايت خانواده 1391: " نظام حقوقي جمهوري اسلامي ايران، در جهت محوريت و استواري روابط خانوادگي، نكاح دائم را كه مبناي تشكيل خانواده است، مورد حمايت قرار مي‌ دهد. نكاح موقت نيز تابع موازين شرعي و مقررات قانون مدني است" موارد الزام به ثبت ازدواج موقت يا صيغه، شامل موارد ذيل مي باشد:

باردارشدن زوجه: زيرا، در اين حالت، لازم است كه مادر براي فرزند خود شناسنامه دريافت كند، كه از طريق ثبت صيغه موقت در دفترخانه، به راحتي مي تواند نسبت به اين امر اقدام نمايد.

 توافق طرفين: ممكن است، طرفين توافق كرده باشند، كه ازدواج موقت آنها به ثبت برسد

 شرط ضمن عقد: اگر زوجين، ضمن عقد موقت خود، شرط كرده باشند كه ازدواج موقت آنها به ثبت برسد، در اين حالت نيز، ثبت آن در دفترخانه الزامي است.
به موجب تبصره اين ماده، ثبت ازدواج موقت در دفترخانه ازدواج و طلاق و يا دفاتر اسناد رسمي و مطابق آيين نامه انجام مي گيرد.

در ارتباط با حقوق مرد و زن در صيغه موقت ، بايد به يك نكته مهم اشاره نمود و آن هم اين است كه در عقد دائم ، هر دوي زوجين ، موظف به حسن معاشرت با يكديگر و تشييد مباني خانواده هستند ؛ چرا كه فلسفه ازدواج دائم ، تشكيل خانواده و فرزند آوري است . اما در عقد موقت هم كه اصولا با فلسفه رفع غرايز جنسي  منعقد مي شود، باز هم زوجين ، موظف به حسن معاشرت با يكديگر هستند و بايد حقوق ديگري را رعايت نمايند ؛ در غير اين صورت ، ديگري مي تواند با مراجعه به دادگاه ، حقوق قانوني خود را مطالبه كند .

يكي از نكات مهم در ارتباط با حقوق مرد و زن در صيغه موقت ، اين است كه اگر هر كدام از زن و شوهر ، بخواهند در دادگاه ، حقوق قانوني خود ( مهريه و نفقه براي زن ، يا الزام به تمكين براي مرد ) را مطالبه نمايند ، ابتداي امر ، بايد عقدنامه ازدواج موقت را ارائه دهند . به عنوان مثال ، زماني كه زن ، به استناد عقد موقت ، در دادگاه ، مطالبه نفقه يا مهريه مي نمايد ، ابتدا بايد ثابت كند كه همسر آن مرد است .

در صورتي كه برگه صيغه نامه در دسترس نباشد ، مي بايست با استفاده از ساير ادله قانوني ، رابطه زوجيت خود را در دادگاه ، به اثبات برسانند كه اين موضوع ، با توجه به اينكه در عمده موارد ، ثبت ازدواج موقت يا صيغه انجام نمي شود ، اندكي دشوار است . با اين حال ، به جاي صيغه نامه ، مي توان به شهادت شهود يا اقرار ديگري مبني بر رابطه زوجيت ، استناد كرده و عقد موقت را ثابت كرد تا حقوق قانوني ، قابل مطالبه باشد كه جزئيات اين موضوع را مي توانيد در مقاله نحوه اثبات صيغه يا ازدواج موقت ، مشاهده نماييد .

يكي ديگر از نكات مربوط به حقوق مرد و زن در صيغه موقت ، اين است كه اصولا ، تا پايان مدت زمان ازدواج موقت ، حقوق و تكاليف زوجين ، برقرار است . پايان يافتن عقد موقت يا صيغه ، معمولا به دو شكل اتفاق مي افتد . در حالت اول ، مدت زمان عقد موقت يا صيغه ، به پايان رسيده و زوجيت ، خود به خود ، پايان مي يابد و در حالت دوم ، مرد ، مدت زمان باقي مانده از عقد موقت يا صيغه را به زن بخشيده و به عقد ، خاتمه مي دهد كه به آن ، بذل مدت در ازدواج موقت گفته مي شود .

با اين حال ، گاهي ، از مدت زمان عقد موقت ، مدت زمان زيادي باقي مانده و مثلا ، صيغه 99 ساله منعقد شده است . اما مرد ، حقوق زن در عقد موقت را رعايت نمي كند . در چنين شرايطي ، به دليل اينكه زن ، به دليل عدم رعايت حقوق خود ، در سختي و عسر و حرج قابل توجهي قرار مي گيرد ، مي تواند به دادگاه مراجعه نموده و پس از اثبات صيغه ، از دادگاه تقاضا كند كه مدت زمان باقي مانده از عقد موقت يا صيغه ، به وي بخشيده شود و صيغه ، به پايان برسد .

در چنين شرايطي ، چون در صيغه موقت ، طلاق وجود ندارد ، قاضي دادگاه ، پس از مشاهده عسر و حرج زن ، مي تواند حكم الزام مرد به بذل مدت در ازدواج موقت را صادر نموده تا زن ، به دليل عدم رعايت حقوق خود در ازدواج موقت ، در سختي و تنگنا قرار نگيرد . اما مرد ، هر زمان كه احساس كند ، حقوق وي در عقد موقت رعايت نمي شود ، مي تواند با پرداخت حقوق مالي زن ( همچون مهريه ) ، باقي مدت را به زن بذل نموده و به عقد موقت ، خاتمه دهد .

 در صيغه موقت ، زن ، ارث نمي برد و در حالت كلي ، حق دريافت نفقه نيز ندارد ؛ مگر شرط شده يا ازدواج موقت ، بر مبناي دريافت آن ، واقع شده باشد . اما در همين رابطه ، ممكن است اين سوال نيز مطرح شود كه حقوق مرد در صيغه موقت چيست ؟ آيا حقوق مرد در عقد موقت يا صيغه ، مانند عقد دائم است يا خير ؟

در پاسخ به اين سوال ، بايد گفت كه يكي از مهم ترين حقوق مرد در ازدواج دائم ، اين است كه زوجه ، از وي تمكين نمايد . با اين توضيح كه ، تمكين خاص ، ناظر بر روابط زناشويي ميان زن و شوهر بوده و تمكين عام ، به معني پذيرش رياست مرد بر كانون خانواده است و به عنوان مثال ، زن بايد در همان منزلي كه زوج ، فراهم نموده است ، سكونت نمايد .

اما در خصوص اينكه آيا در عقد موقت نيز ، الزام به تمكين عام و خاص توسط زوجه وجود دارد يا خير ، بايد گفت كه در عقد موقت نيز ، همچون عقد دائم ، زن ، موظف است كه از همسر خود تمكين نموده و حقوق وي را رعايت نمايد ؛ حتي از آن جهت كه فلسفه عقد موقت ، بر طرف نمودن غريزه جنسي است ، زن الزام به تمكين خاص در قبال شوهر دارد ؛ فلذا عدم تمكين در عقد موقت ، موجه نيست .

با اين وجود ، از آن جهت كه شرايط ازدواج موقت يا صيغه ، تا حدود زيادي ، مبتني بر توافق ميان زن و شوهر است ، به نظر برخي از فقها ، زوجه مي تواند با زوج ، شرط كند كه از تمكين در قبال وي ، خودداري مي نمايد و در اين صورت ، شرط عدم نزديكي در عقد موقت يا صيغه ، كاملا صحيح و معتبر خواهد بود و زن ، ملزم به تمكين در قبال مرد نخواهد بود ؛ اما در عين حال ، با هم محرم هستند .